امتیاز موضوع:
  • 0 رای - 0 میانگین
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
زندگی نامه امام دوم: حسن(ع)
#1
شناخت اجمالی امام حسن (ع)
پیشوای دوم جهان تشیع كه نخستین میوه پیوند فرخنده علی ـ علیه السلام ـ با دختر گرامی پیامبر اسلام ـ صل الله علیه و آله و سلم - بود، در نیمه ماه رمضان سال سوم هجرت در شهر مدینه دیده به جهان گشود.[1] حسن بن علیـ علیه السلام ـ از دوران جد بزرگوارش چند سال بیشتر درك نكرد زیرا او تقریبا هفت سال بیش نداشت كه پیامبر اسلام بدرود زندگی گفت.
پس از درگذشت پیامبر ـ صل الله علیه و آله و سلم - تقریبا سی سال در كنار پدرش امیر مومنان ـ علیه السلام ـ قرار داشت و پس از شهادت علی ـ علیه السلام ـ (در سال 40 هجری) به مدت 10 سال امامت امت را به عهده داشت و در سال 50 هجری با توطئه معاویه بر اثر مسمومیت در سن 48 سالگی به درجه شهادت رسید و در قبرستان «بقیع» در مدینه مدفون.گشت.
آن حضرت در طول زندگانی پر برت خویش فعالیت ها و اقداماتفراوانی داشت، از جمله:
1. حضور در جهاد
الف) حضور در جنگ جمل
امام مجتبی ـ علیه السلام ـ در جنگ جمل، در ركاب پدر خود امیرمؤمنان ـ علیه السلام ـ در خط مقدم جبهه می*جنگید و از یاران دلاور و شجاع علی ـ علیه السلام ـ سبقت می*گرفت و بر قلب سپاه دشمن حملات سختی می*كرد.[2]
پیش از شروع جنگ نیز، به دستور پدر، همراه عمار یاسر و تنی چند از یاران امیر مؤمنان ـ علیه السلام ـ وارد كوفه شد و مردم كوفه را جهت شركت در این جهاد دعوت كرد.[3]
او وقتی وارد كوفه شد كه هنوز «ابو موسی اشعری»، یكی از مهره*های حكومت عثمان، بر سر كار بود و با حكومت عادلانه*ی امیر مؤمنان ـ علیه السلام ـ مخالفت نموده و از جنبش مسلمانان در جهت پشتیبانی از مبارزه*ی آن حضرت با پیمان شكنان جلوگیری می*كرد، با این حال حسن بن علی ـ علیه السلام ـ توانست بر رغم كار شكنی*های ابو موسی و همدستانش متجاوز از 9 هزار نفر را از شهر كوفه به میدان جنگ گسیل دارد.[4]
ب) حضور در جنگ صفین
نیز در جنگ صفین، در بسیج عمومی نیروها و گسیل داشتن ارتش امیر مؤمنان ـ علیه السلام ـ برای جنگ با سپاه معاویه، نقش مهمی به عهده داشت و با سخنان پرشور و مُهَیج خویش، مردم كوفه را به جهاد در ركاب امیر مؤمنان ـ علیه السلام ـ و سركوبی خائنان و دشمنان اسلام دعوت می*نمود.[5]
آمادگی او برای جانبازی در راه حق به قدری بود كه امیر مؤمنان در جنگ صفین از یاران خود خواست كه او و برادرش حسین بن علی ـ علیه السلام ـ را از ادامه*ی جنگ با دشمن باز دارند تا نسل پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ با كشته شدن این دو شخصیت از بین نرود.[6]
2ـ مناظرات كوبنده*ی امام مجتبی ـ علیه السلام ـ با بنی*امیه
امام حسن مجتبی ـ علیه السلام ـ هرگز در بیان حق و دفاع از حریم اسلام نرمش نشان نمی*داد. او علناً از اعمال ضد اسلامی معاویه انتقاد می*كرد و سوابق زشت و ننگین معاویه و دودمان بنی*امیه را بی*پروا فاش می*ساخت.
مناظرات و احتجاج*های مهیج و كوبنده*ی حضرت مجتبی ـ علیه السلام ـ با معاویه و مزدوران و طرفداران او نظیر: عمر و عاص، عتبه بن ابی سفیان، ولید بن عقبه، مغیره بن شعبه، و مروان حكم، شاهد این معنا است.[7]
حضرت مجتبی ـ علیه السلام ـ حتی پس از انعقاد پیمان صلح كه قدرت معاویه افزایش یافت و موقعیتش بیش از پیش تثبیت شد، بعد از ورود معاویه به كوفه، برفراز منبر نشست و انگیزه*های صلح خود و امتیازات خاندان علی را بیان نمود و آن گاه در حضور هر دو گروه با اشاره به نقاط ضعف معاویه با شدت و صراحت از روش او انتقاد كرد.[8]
پس از شهادت امیر مؤمنان و صلح امام حسن ـ علیه السلام ـ خوارج تمام قوای خود را بر ضد معاویه بسیج كردند. در كوفه به معاویه خبر رسید كه «حوثره اسدی»، یكی از سران خوارج، بر ضد او قیام كرده و سپاهی دور خود گرد آورده است.
معاویه، برای تثبیت موقعیت خود و برای آن كه وانمود كند كه امام مجتبی ـ علیه السلام ـ مطیع و پیرو اوست، به آن حضرت كه راه مدینه را در پیش گرفته بود، پیام فرستاد كه شورش حوثره را سركوب سازد و سپس به سفر خود ادامه دهد!
امام ـ علیه السلام ـ به پیام او پاسخ داد كه: من برای حفظ جان مسلمانان دست از سر تو بر داشتم (از جنگ با تو خودداری كردم) و این معنا موجب نمی*شود كه از جانب تو با دیگران بجنگم. اگر قرار به جنگ باشد، پیش از هر كس باید با تو بجنگم، چه، مبارزه با تو از جنگ با خوارج لازم*تر است!.[9]
در این جملات روح سلحشوری و حماسه موج می*زند، به ویژه این تعبیر كه با كمال عظمت، معاویه را تحقیر نموده می*فرماید: دست از سر تو برداشتم (فَاِنِّی تَرَكْتُكَ لِصَلاحِ الأُمَّه).

[1] . ابن شهراشوب، مناقب آل ابى طالب، تصحیح و تلیعق: حاج سید هاشم رسولى محلاتى، قم، موسسه انتشارات علامه، ج 4، ص 28 - شیخ مفید، الارشاد، قم، منشورات مكتبه بصیرتى، ص 187 - اسد الغابه فى معرفه الصحابه، تهران، المكتبهالاسلامیه، ج 2، ص 10، - ابن حجر العسقلانى، الاصابه فى تمییز الصحابه، بیروت، داراحیأ التراث العربى، 1328 ه.ق، ج 1، ص 328.
[2] . ابن شهر آشوب، مناقب آل أبی طالب، ج4، ص21.
[3] . این واضح، تاریخ یعقوبی، نجف، منشورات المكتبه الحیدریه، 1384 هـ . ق، ج2، ص170 ـ ابن قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ط3، قاهره، مكتبه مصطفی البابی الحلبی، 1382 هـ . ق، ج1، ص67.
[4] . ابو حنیفه دینوری، الأخبار الطوال، ط1، قاهره، دار احیاء الكتب العربی، (افست انتشارات آفتاب تهران) ص144 ـ 145 ـ ابن اثیر، *الكامل، فی التاریخ، بیورت، دار صادر، ج3، ص231.
[5] . نصر بن مزاحم، وقعه صفین، ط2، ق، منشورات مكتبه بصیرتی، 1382 هـ ق، ص113.
[6] . ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، قاهره، دار احیاء الكتب العربیه، 1961م، ج11، ص25 (خطبه*ی 200).
[7] . طبرسی، احتجاج، نجف، المطبعه المرتضویه، ص144 ـ 150.
[8] . طبرسی، همان كتاب، ص156.
[9] . ابن ابی الحدید، همان كتاب، ج5، ص98 ـ ابن اثیر، الكامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ج3، ص409 ـ علی بن عیسی الإربلی، كشف الغمّه فی معرفه الأئمه، تبریز، مكتبه بنی هاشمی، 1381 هـ ق، ج2، ص199 ـ ابو العباس المبرد، الكامل فی اللغه و الأدب، ط 1، بیروت، دار الكتب العلمیه، 1407 هـ . ق، ج2، ص195. مهدي پيشوايي - سيره پيشوايان، ص87 و 93
پاسخ
سپاس شده توسط: sadaf
#2
ولادت و كودكی امام حسن(ع)


امام حسن ـ علیه السّلام ـ شب سه شنبه پانزدهم رمضان سال سوم هجرت در شهر مدینه متولد شد. رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ به خانه امیرالمؤمنین ـ علیه السّلام ـ آمد تا ولادت سبط اكبر را به علی و فاطمه ـ علیهما السّلام ـ تبریك گوید. قبل از ورود پیامبرـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ حضرت فاطمه ـ علیها السّلام ـ به حضرت علی ـ علیه السّلام ـ گفت كه نامی برای فرزندمان انتخاب كن، فرمود: من در نامگذاری از رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ سبقت نمی*گیرم. وقتی پیامبر بر آنها وارد شد و تولد آن بزرگوار را تبریك و تهنیت گفت، حضرت امیر ـ علیه السّلام ـ از رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ خواست كه نامی برای او انتخاب كند، پیامبرـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ نیز فرمود: من در نامگذاری این مولود از خدا سبقت نمی*گیرم. در این هنگام جبرئیل به محضر رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ شرفیاب شد و عرض كرد كه خداوند تبارك و تعالی ضمن سلام و تبریك نام این مولود را حسن نهاد.[1]
روایت شده كه چهره مباركش سرخ و سفید بود، دیده*هایش گشاده و بسیار سیاه بود، موهایش مجعّد و بنابر نقل پدر بزرگوارش امیرالمؤمنین ـ علیه السّلام ـ از نظر شكل و شمایل شباهت زیادی به رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ داشت. روز هفتم ولادتش جبرائیل برای تهنیت به محضر رسول خداـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ نازل شد و در خواست نمود كه نام او را انتخاب نمایند و برایش عقیقه كنند و در همان روزها بود كه «أذّنَ رَسُولُ اللهِ ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فیِ اُذُنِ الْحَسَن بن عَلِیّ». رسول ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در گوش امام حسن ـ علیه السّلام ـ اذان گفت.[2]
در اینجا لازم می*دانم توجه خوانندگان گرامی را به این سه موضوع مهم كه باید در نخستین روزهای تولد انجام گیرد جلب نمایم.
1ـ نامگذاری:
همان طور كه در كتاب فاطمه علیها السّلام أسوه زنان كه قبلاً به چاپ رسیده و اشاره رفت، مسأله نام برای فرزندان جزء حقوق اولیّه فرزندان است.
امیرالمومنین علی ـ علیه السّلام ـ می*فرمود:
«حَقُّ الوَلَدِ عَلَی الوالِدِ أنْ یَحْسُنَ َ إسْمَهُ»[3]
از حقوق فرزند این است كه پدر اسم خوب برایش انتخاب كند.
2ـ گفتن أذان و اقامه بر گوش راست و چپ فرزند:
حتماً عنایت دارید كه بچه از همان ساعات اوّل تولد دستگاه گیرندگی و فراگیریش فعالانه كار می*كند و دقیقاً حركات و رفتار اطرافیان در سعادت و شقاوت آینده او نقش دارد. بنابراین ندای ملكوتی أذان و اقامه به گوش نورسیده كه ندای توحید و نبوت و امامت است در اعماق جانش اثر می*گذارد و فطرت خام و پاكیزه*اش را شكوفا می*سازد.
3ـ مسأ له عقیقه:
این هم یك نوع بیمه عمر برای نوزاد است. امام صادق ـ علیه السّلام ـ درباره اهمیّت آن در پاسخ شخصی كه گفت نمی*دانم پدرم برای من عقیقه كرده یا نه فرمود: عقیقه بكن و او هم در سنین پیری برای خود عقیقه كرد.
عقیقه كه در حكم یك صدقه مستحب، بحساب می*آید كشتن یك گوسفند و تقسیم آن بین فقرا و مستمندان است و البته بهتر آن است كه اولیاء نوزاد از آن نخورند.
دیگر باره امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ با دست مبارك خود برای امام حسن ـ علیه السّلام ـ عقیقه كرد و در آن هنگام گفت:
«بِسْمِ الله عَقَیقَهُ عِنِ الْحَسنِ وَ قالَ اَلّهُمَّ عَظْمُها بِعَظْمِهِ وَ لَحْمُها بِلَحْمِهِ، وَ دَمُها بِدَمِهِ وَ شَعْرُها بِشَعْرِهِ اَللّهُمَّ اجْعَلْها وِقاءً لِمُحمَّد وَ آلِه»[4]
به نام خدا عقیقه*ای است برای امام حسن ـ علیه السّلام ـ سپس فرمود: استخوان آن به استخوان او، گوشتش به گوشت بدن او و خونش نثار خود او و مویش به موی او؛ بارپروردگارا این عقیقه را سپری برای محمّد و آلش قرار بده.
قبل از ولادت امام حسن مجتبی ـ علیه السّلام ـ زنی به نام ام*الفضل به خدمت رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ عرض كرد:
«رَأیْتُ كانَ عُضْواً مِنْ أعْضائِكَ فیِ بَیْتِی قالَ خَیْراً رَأیْتِ تَلِدُ فاطِمَهُ غُلاماً فَتَرْضِعیهِ بِلَبَنٍ قُثْم فَولَدِتِ الْحسنُ فَأرْضِعیهِ بِلَبَنِ قُثْمٍ»[5]
در خواب دیدم كه عضوی از اعضاء شما در خانه من است. پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: خواب خوبی دیده*ای به همین زودی فاطمه علیها السّلام پسری بدنیا خواهد آورد و تو او را شیر فراوان خواهی داد. امام حسن ـ علیه السّلام ـ متولد شد و ام الفضل او را شیر كافی داد.
علاقه شدید رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ به آن حضرت:
امام حسن ـ علیه السّلام ـ مورد علاقه شدید و لطف و مرحمت پیامبرـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ بوده به همین جهت به كرّات می*گفت:
«اَللّهُمَّ إنّیِ اُحِبُّ حَسَناً فَاَحِبَّهُ وَ اَحَبَّ اللهُ مَنْ یُحِبهُ»[6]
خداوند من حسن را دوست می*دارم تو هم او را دوست بدار و هركه حسنم را دوست بدارد خداوند او را دوست می*دارد. امیرالمؤمنین علی ـ علیه السّلام ـ می*فرماید: رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ برما وارد شد، دست حسنم را گرفت و او را به سینه خویش چسبانید و فرمود:
«بِأبِی اَنْتَ وَ اُمَّی مَنْ أحَبَّنی فَلْیُحِبُّ هذا»[7]
پدرم و مادرم فدای تو باد هركه مرا دوست دارد این (حسنم) را نیز دوست بدارد.
و هم او درباره امام حسن ـ علیه السّلام ـ فرمود:
«إبْنِی وَ ثَمَرهُ فُؤادِی مَنْ آذی هذا فَقَدْ آذانیِ وَ مَنه آذانیِ ف*َقَدْ آذَی اللهُ»[8]
(حسن) فرزند و میوه دل من است هركس او را بیازارد مرا آزرده و هركه مرا بیازارد خدا را آزرده است.
در مجلسی رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ، امام حسن ـ علیه السّلام ـ را در آغوش گرفته و او را می*بوسید و می*بویید. مردی از انصار كه در آنجا حاضر بود گفت: من فرزند پسری دارم، تا امروز كه به سن بلوغ رسیده هیچوقت او را نبوسیده*ام. پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: خواهی دید كه خداوند لباس رحمت را بر قامت تو نخواهد پوشاند.[9]
زیدبن أرقم می*گوید پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در مسجد مشغول خطابه و سخن گفتن بود كه امام حسن ـ علیه السّلام ـ در حالیكه طفل و صغیره بود و لباس بلندی به تن داشت وارد مسجد شد و در برابر چشم پیامبر به زمین افتاد. رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ خطبه را قطع كرد و با سرعت از منبر پایین آمد، مردم امام حسن ـ علیه السّلام ـ را از روی زمین بلند كردند و به دست مبارك پیامبر دادند. رسول الله او را بر دوش خود گذاشت و نوازش كرد و دوباره به منبر رفت و ادامه سخن داد.[10]
حوادث دوران كودكی:
یك روز پدربزرگوارش امیرالمؤمنین ـ علیه السّلام ـ در حالیكه امام حسن ـ علیه السّلام ـ طفل بود فرمود: پسرم آیا نمی*خواهی برای پدرت سخنرانی كنی؟ عرض كرد:
«إنّی أستحیی أن أخطُبَ وَ اَنَا أراكَ»
من خجالت می*كشم در محضر شما صحبت كنم.
امیرالمؤمنین ـ علیه السّلام ـ از مجلس خارج شد ولی در مكانی نشست كه امام حسن او را نبیند امّا صدای فرزند دلبندش را بشنود. آنگاه حسن بن علی ـ علیه السّلام ـ از جا برخاست و در میان مردم سخن گفت: سخنی كامل، بلیغ و فصیح، «فَلمّا إنْصَرفَ جَعَل عَلِیُّ یقول:
ذرّیهً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ، و اللهُ سمیعٌ عَلیمُ».
پس از پایان خطبه علی ـ علیه السّلام ـ اشاره به آیه 34 سوره آل عمران كرد و كه «خداوند آدم و نوح و خاندان ابراهیم و عمران را از میان مردم جهان برگزیده، نسل ابراهیم و عمران بعض آن بعض دیگر است و خدا شنوا و داناست.»
رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ با وجود كمی سن و خردسالی امام حسن ـ علیه السّلام ـ در پیمان ثقیف، آن حضرت را گواه و شاهد قرار داد و در داستان شگفت انگیر پرهیجان مباهله كه روز بیست و چهارم ذی الحجّه اتفاق افتاد امام حسن و امام حسین و حضرت علی و فاطمه - علیهم السّلام- را بنابر حكم قطعی پروردگار همراه خویش برد.
فَمَنْ حَآجَّكَ فِیهِ مِن ‏بَعْدِ مَا جَآءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَآءَنَا وَأَبْنَآءَكُمْ وَنِسَآءَنَا وَنِسَآءَكُمْ وَ أَنفُسَنَا وَ أَنفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِینَ .[11]
و هركه با وجود این عمل سوی تو آمده كه با تو مجادله كند بگو بیایید پسران و زنان و نفوس خویش بخوانیم و تضرّع كنیم آنگاه لعنت خدا را به دروغگویان كنیم.
از امام كاظم ـ علیه السّلام ـ روایت شده كه هیچكس ادعا نكرده كه پیغمبر در مباهله با نصاری غیر از علی ابن ابیطالب و فاطمه و حسن و حسین شخص دیگری (انتخاب كرده) باشد. پس تأویل «ابنائنا» حسن وحسین تأویل «نسائنا» فاطمه و تأویل «أنْفُسنا» علی بن ابیطالب ـ علیهم السّلام ـ است.[12]
ابن عباس می*گوید: امام حسن و امام حسین ـ علیهما السّلام ـ بیمار شدند. رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ به عیادت آنها آمد و همچنین عده*ای از بزرگان عرب. آنها گفتند یا اباالحسن برای شفای فرزندانت نذر كن، حضرت علی ـ علیه السّلام ـ به اتفاق فاطمه ـ علیها السّلام- و فضه نذر كردند كه سه روز روزه بگیرند.
برای افطار چیزی در خانه نداشتند به همین علّت حضرت علی ـ علیه السّلام ـ سه صاع جو از یك یهودی قرض گرفت و آنها را در اختیار فاطمه - علیها السّلام- گذارد. حضرت زهرا - علیها السلام- از آنها نان پخت. حضرت علی ـ علیه السّلام ـ همینكه نماز مغرب را خواند و آماده برای صرف افطار گردید، شخص مسكینی بر آنها وارد شد و از آنها خواست و سؤال كرد كه سیرش كنند، نان را در اختیار او گذاشتند در نتیجه چیزی نخوردند و با آب افطار كردند. روز دوم نیز مقداری جو گرفتند و آرد كردند و نان پختند و در اختیار حضرت علی ـ علیه السّلام ـ قرار دادند كه ناگهان یتیمی به درب خانه آمد و طلب طعام كرد. آنها نان را به او دادند و با آب افطار كردند. روز سوم نیز مثل روزهای قبل نان را پختند، شخص اسیری به درب خانه آمد نان را به او دادند و با آب افطار كردند. روز چهارم كه نذر را انجام داده بودند حضرت علی ـ علیه السّلام ـ به اتفاق امام حسن و امام حسین به محضر رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ شرفیاب شد. وقتی ضعف را در چهره فرزندان خود دید گریه كرد و جبرئیل سوره «هَلْ اَتی» را نازل كرد. [13]
امام حسن ـ علیه السّلام ـ طفل بود كه آیه تطهیر در شأن او و جد و پدر و مادر و برادرش نازل شد. جابر بن عبدالله انصاری از قول حضرت زهرا - علیها السّلام- نقل می*كند كه فرزندم حسن بر من وارد شد و بر من سلام كرد و گفت ای مادر سلام و درود بر تو و من جواب او را دادم. و گفتم سلام بر تو ای روشنی دیده و میوه دل من آنگاه امام حسن ـ علیه السّلام ـ گفت ای مادر بوی خوشی نزد تو استشمام می*كنم، گویی بوی جدم رسول خداـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در زیر كساء است. پس حضرت حسن ـ علیه السّلام ـ در كنار پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ زیر كساء قرار گرفت و بر آن حضرت سلام و درود فرستاد. رسول خداـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: بر و باد سلام ای فرزندم و ای صاحب حوض من و بدین ترتیب سایر پنج تن ـ علیهم السّلام ـ در زیر كساء قرار گرفتند. جبرئیل فرود آمد و در جمع آنها حاضر شد و سلام و درود حضرت حق عزّوجل را به پیامبر رساند و گفت خداوند وحی فرستاد برای شما و فرمود:
« إنَّما یُریدُ اللهُ لِیُذهِبَ عَنْكُمُ الرَّجْسَ اَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهَّرَ كُمْ تَطْهیراً»[14]
به تحقیق خداوند اراده فرمود كه برطرف نماید از شما اهل بیت پلیدی را و پاك گرداند شما را پاك گردانی كامل.

[1] . بحارج43، ص238.
[2] . احقاق الحق ج 11، ص 6.
[3] . نهج البلاغه ص 1264، فبض الاسلام.
[4] . بحار ج 43، ص 257.
[5] . اُسْدُ الغابَه ج 2، ص10.
[6] . كنز العمال ج 16، ص 262 ـ ج 5، ص102.
[7] . كنز العمال ج 16، ص 262 ـ ج 5، ص 102.
[8] . احقاق الحق ج 11، ص 63.
[9] . احقاق الحق ج 11، ص 47.
[10] . شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید ج 4، ص 10.
[11] . آل عمران 61.
[12] . صافی ص 92.
[13] . مجمع البیان ج10، ص405.
[14] . احزاب 33.
سيد كاظم ارفع- سيره عملي اهل بيت(ع)، ج 4، ص5
پاسخ
سپاس شده توسط: sadaf
#3
فضایل امام حسن مجتبی(ع)

درباره* فضایل امام حسن ـ علیه السّلام ـ روایات فراوانی نقل شده است. راویان این اخبار عده* زیادی از علمای اهل*سنت و علمای شیعه*اند.[1] در گذر تاریخ آثاری زیادی نگاشته شده است كه در آنها فضایل این امام گردآوری شده است، اما متأسفانه درباره* رخدادهای زندگی آن حضرت، تا این اواخر كمتر تلاش درخوری صورت پذیرفته بود، بلكه بیشتر همانند بسیاری از مقاطع دیگر، حوادث آن دوره بدون پژوهش جدی و ارزیابی دقیق و استوار، بر روی هم انباشته شده است. بسیاری از فضایل روایت شده درباره*ی آن امام همام، حكایت از ان دارد كه رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ علاقه* وافری نسبت به این دو برادر داشته و به طور علنی محبت خویش را نسبت به آنان ابراز می*كرده است. نحوه* ابراز محبت، همانند پایین آمدن از منبر و بوسیدن آنها و باز بالا رفتن بر منبر، نشانه*ی جهت*دار بودن این اظهار و ابراز علاقه است.[2]

افزون بر آن از رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ نقل شده كه در وقت اظهار محبت نسبت به امام حسن ـ علیه السّلام ـ فرمود كه شاهدان، این ابراز علاقه را به غائبین برسانند.[3] و یا می*فرمود: «من او را دوست می*دارم و نیز كسی كه او را دوست بدارد دوست دارم.»[4]
حضور او در «مباهله»، و قرار گرفتن او در میان اصحاب كساء، نشانه* اعتبار و اهمیتی است كه رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ برای او قائل می*شده است. جالب است كه امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ در بیعت رضوان حضور داشته و پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ با او بیعت كرده است.[5] در روایتی از رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ آمده است: «لو كان العقل رجلاً لكان الحسن، اگر عقل در مردی مجسم می*شد، همانا حسن بود.»[6] قدرت امام حسن ـ علیه السّلام ـ در برانگیختن مردم كوفه در جریان شورش ناكثین،[7] نشان اهمیت و اعتبار او در نزد مردم آن شهر می*باشد.

مسلمانان با توجه به همین احادیث، فرزندان فاطمه*ی زهرا ـ علیها السّلام ـ را فرزندان رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ دانسته و علی*رغم انكار بنی*امیه و بعدها بنی*عباس، كوچك*ترین تردیدی برای مسلمانان به و جود نیامد.[8] بر مبنای همین شخصیت والا بود كه، چون امام علی ـ علیه السّلام ـ او را به عنوان جانشین خود به مردم معرفی نمود، مردم عراق و بسیاری نقاط دیگر با او به عنوان خلیفه*ی رسمی بیعت كردند.
در اینجا به برخی از فضائل امام حسن مجتبی - علیه السلام - می پردازیم:

مهربانی با یتیمان
محبت و عطابخشی اهل بیت - علیهم السلام - به ویژه امام حسن مجتبی - علیه السلام - زبانزد عام و خاص گردیده بود. او كه دارای قلبی پاك و رؤوف و پرمهر نسبت به دردمندان و تیره بختان جامعه داشت، همانند پدرش علی بن ابی طالب - علیه السلام - با خرابه نشینان دردمند و اقشار مستضعف و كم درآمد همراه و همنشین می شد، درد دل آنان را با جان و دل می شنید و به آن، ترتیب اثر می داد و در این حركت انسان دوستانه جز خدا را نمی دید و اجرش را جز از او نمی طلبید و او بارزترین مصداق آیه شریفه ذیل بود:
(الَّذینَ یُنْفِقُونَ أمْوالَهُم بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرّاً وَعَلانِیَهً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلاخَوْف عَلَیْهِمْ وَلاهُمْ یَحْزَنُونَ [9]؛ آنانی كه اموال خود را شب وروز، پنهانی و آشكارا انفاق می كنند، مزدشان در نزد پروردگارشان خواهد بود، نه ترسی و نه غم و اندوهی بر دل آن ها راه پیدا خواهد كرد.).
از این روی هر ناتوان و ضعیف و درمانده ای درِ خانه آن حضرت را می كوبید. چه بسا افرادی از شهر و دیارهای دیگر به امید دستگیری امام مجتبی - علیه السلام - به مدینه منوره می آمدند و از آن دریای جود و كرم بهره می جستند. در میان مستمندان سادات و غیرسادات و درراه ماندگان و از راه رسیدگان و... دیده می شد. گاه بر اساس خواسته آنان، هزینه سفر، ازدواج و زندگی، هزینه مداوای مریض و دیگر نیازمندی های آنان را پرداخت می نمود و گاه بدون هیچ گونه پرسش بر آنان ترحم می كرد.

كمك و دستگیری از مستمندان، سالخوردگان و فقرا از سوی آن حضرت، در دوران حاكمیت امیرالمؤمنین - علیه السلام - و حكومت خود در كوفه و مدینه و بعد از آن به دو صورت انجام می گرفت:
الف) كمك های مستمر و همیشگی كه شامل سالمندان، ایتام، خانواده های شهدا، اصحاب صفّه و... می شد و در چهارچوب منظمی به صورت ماهیانه انجام می گرفت. گویا آنان حقوق بگیران دایمی از خاندان اهل بیت - علیه السلام - بودند كه بخش عمده ای از موقوفات و صدقات رسول خدا (ص) و امیرمؤمنان - علیه السلام - و فاطمه اطهر (س) و اموال شخصی حضرت مجتبی - علیه السلام - به این امر اختصاص می یافت. امام حسن - علیه السلام - پیش از آن از سوی پدر بر این كار بزرگ انتخاب و منصوب شده بود و بعد همچنان ادامه یافت. حكم تاریخی علی بن ابی طالب - علیه السلام - كه در بخش (وظایف امام مجتبی - علیه السلام - در زمان حكومت پدرش) آورده ایم، گواه این مطلب است. سیاست و برنامه بر این بوده كه اصل موقوفات حفظ گردد و از درآمد آن، فقرا و كسانی كه مال بر آنان وقف شده بود (موقوف علیهم) را تأمین نمایند.

ب) كمك های مقطعی آن حضرت به فقرا، بیچارگان و مساكین در همه فرازونشیب های زندگی. این كمك ها به طوری زیاد بود كه بخشش و دستگیری آن ها زبانزد عموم مردم شده بود.
از امام مجتبی - علیه السلام - پرسیدند: چگونه است هر سائلی كه بر در خانه شما می آید، ناامیدش برنمی گردانید. حضرت فرمود: من هم نیازمند و محتاجی هستم به درگاه خداوند متعال كه دوست ندارم او مرا دست خالی برگرداند، خداوندی كه نعمت هایش را بر ما ارزانی داشته، هرگز نمی خواهد بندگانش را محروم كنم، می ترسم اگر سائلی را رد كنم، او هم مرا دست خالی برگرداند.
گذشت

مسئله اخلاق از مسائل مهمی است كه دانشمندان اسلامی و غیر اسلامی درباره آن كتابها نوشته و قلمفرسایی‏ها كرده‏اند تا جایی كه برخی از علمای علم الاجتماع آن را هدف خلقت، و آخرین مرحله كمال انسانیت دانسته‏اند با این بیان كه گفته‏اند:
ملتهای گذشته در آغاز خلقت با نیروی بدنی خود، بر یكدیگر برتری می‏جستند، و پس از آنكه جامعه بشریت آن مرحله و دوران اولیه را پشت سر گذارد و ارتقا یافت، علم و دانش معیار برتری انسانها گردید، و چون به حد اعلای ارتقا و مقام والای انسانی رسید، وسیله برتری آنها اخلاق گردید، و با این بیان، اخلاق مرحله نهایی كمال انسان و علت غائی خلقت اوست.و از این سخن كه بگذریم در آیات قرآن و روایت اسلامی نیز شواهدی بر این مطلب می‏توان یافت و اهمیت اخلاق تا بدان درجه و پایه است كه علت بعثت اشرف انبیا و خاتم پیغمبران را همان تزكیه انسانها و تعلیم حكمت و فرزانگی آنها، و اكمال مكارم اخلاق ذكر فرموده، كه آیه كریمه: «لقد من الله علی المؤمنین اذ بعث فیهم رسولا من انفسهم یتلوا علیهم آیاته و یزكیهم و یعلمهم الكتاب و الحكمه..».[10]
و حدیث شریف نبوی: «انما بعثت لاتمم مكارم الاخلاق»[11] را می‏توان نمونه‏ای از این آیات و روایات دانست.

و جالب این است كه مكارم اخلاق را خود آن بزرگوار در حدیثی به اینگونه تفسیر كرده و فرموده است:
«یا علی ثلاث من مكارم الاخلاق: تعطی من حرمك، و تصل من قطعك و تعفو عمن ظلمك»
(ای علی سه چیز از مكارم اخلاق است: دهش و عطا كنی به كسی كه تو را محروم كرده و بپیوندی به كسی كه از تو بریده، و در گذری از كسی كه به تو ستم كرده!)


حسن خلق

همان‏گونه كه در روایت خواندید، منظور از مكارم اخلاق آن اعمالی است كه از نظر اخلاقی فوق‏العادگی داشته باشد، چون برخی از كارها و اخلاقیات انسان است كه به طور عادی برای عموم مردم عادی است مثل آنكه كسی به شما نیكی و احسان كند و شما نیز در برابر به او احسان و نیكی كنید، كه این یك امر عادی و طبیعی است، و خلاف این كار غیر طبیعی است كه قرآن كریم نیز آن را به عنوان یك اصل طبیعی عنوان كرده و می‏فرماید:
«هل جزاء الاحسان الا الاحسان»[12]
اما اگر كسی توانست تا این حد خود را كنترل كند و این اندازه بر نفس خود مسلط گردد كه بدی و ظلم را با احسان و نیكی مقابله كند، این كار از نظر اخلاقی یك كار فوق العاده است كه هر كس نمی‏تواند چنین كاری را انجام دهد...

اكنون در زندگانی امام حسن - علیه السلام - نمونه ای از این مكارم اخلاق امام حسن - علیه السلام - را بخوانید:

1.موفق بن احمد خوارزمی در كتاب مقتل الحسین - علیه السلام - روایت كرده كه امام حسن - علیه السلام - گوسفندی داشت كه بدان علاقه داشت، روزی مشاهده كرد كه پای آن گوسفند شكسته شده، به غلامش فرمود : چه كسی پای این گوسفند را شكسته؟
پاسخ داد: من!
فرمود: چرا؟
گفت: می‏خواستم تا شما را غمگین كنم!
امام - علیه السلام - فرمود: اما من تو را خوشحال خواهم كرد، و تو در راه خدا آزادی! و در روایت دیگری است كه فرمود:
«لا غمن من امرك بغمی»
(من نیز غمگین می‏كنم آن كسی را كه به تو دستور داده تا مرا غمگین كنی ـ یعنی شیطان)
و به دنبال آن او را آزاد كرد.[13]

داستان مرد شامی

و داستان مرد شامی هم مشهور است كه مبرد در كتاب كامل روایت كرده و ابن شهرآشوب نیز در مناقب از وی نقل نموده و در كتابهای مقتل الحسین خوارزمی و مطالب السئول محمد بن طلحه شافعی و دیگران نیز چنین روایت شده:
مردی از اهل شام می‏گوید: من هنگامی به مدینه رفتم و مردی را دیدم كه بر استری سوار است كه زیباتر و خوش لباستر از او ندیده بودم و مركبی هم بهتر از مركب او مشاهده نكرده بودم، من از آن مرد خوشم آمد و از شخصی پرسیدم: این مرد كیست؟
گفتند: حسن بن علی بن ابیطالب است!
در این وقت سینه ‏ ام پر از كینه شد و نسبت به علی بن ابیطالب رشك و حسد بردم كه فرزندی اینگونه داشته باشد، از این رو به نزد او رفته و بدو گفتم: تو پسر ابوطالب هستی؟
فرمود: من پسر فرزند اویم!

در این وقت من شروع كردم به دشنام او و پدرش تا جایی كه می‏توانستم! و چون سخن من تمام شد، آن حضرت رو به من كرده، فرمود: «احسبك غریبا» ؟
( (بگمانم تو غریب این شهر هستی؟)
گفتم: آری.
فرمود:
(اگر نیازمند خانه و منزل هستی به تو منزل دهیم، و اگر نیاز به مالی داری به تو بدهیم، و اگر نیاز دیگری داری كمكت كنیم؟)
مرد شامی گوید:
(من از نزد آن حضرت رفتم در حالی كه احدی در روی زمین نزد من از وی محبوبتر نبود).

و در مناقب ابن شهرآشوب اینگونه است كه چون آن مرد از سخنان خود فراغت یافت، امام - علیه السلام - بدو سلام كرده و خندید سپس فرمود:
(ای پیرمرد گمان دارم كه غریب این شهر هستی، و شاید اشتباه كرده‏ ای، پس اگر در صدد جلب رضایت ما هستی از تو راضی شویم! و اگر چیزی از ما بخواهی به تو می‏دهیم، و اگر راهنمایی و ارشاد خواهی ارشادت كنیم، و اگر برای برداشتن بارت از ما كمك خواهی بارت را برداریم، واگر گرسنه‏ای سیرت كنیم، و اگر برهنه‏ای بپوشانیمت، و اگر نیازمندی بی‏نیازت گردانیم، و اگر آواره‏ای در پناه خویشت گیریم، و اگر خواسته‏ای داری انجامش دهیم، و اگر مركب و بار و بنه‏ای را به خانه ما انتقال دهی و تا وقتی كه قصد رفتن داری مهمان ما باشی برای ما آسانتر و محبوبتر است، كه ما را جایگاهی وسیع و مقامی منیع و مالی بسیار است).

و به دنبال آن نقل شده كه چون آن مرد سخن آن حضرت را شنید گریست و آنگاه گفت:
(گواهی دهم كه براستی تویی خلیفه خدا بر روی زمین و خدا خود داناتر است كه رسالتهای خود را در چه جایی قرار دهد و تو و پدرت مبغوضترین خلق خدا نزد من بودید و تو اكنون محبوبترین خلق خدا پیش منی!)
و سپس آن مرد به خانه امام حسن - علیه السلام - رفت و تا وقتی كه در مدینه بود مهمان آن حضرت بود، و از دوستداران آن خاندان گردید.[14]

4. ذكاوت امام حسن مجتبی ـ علیه السّلام ـ
حضرت مجتبی ـ علیه السّلام ـ در سن هفت سالگی در مجلس حضرت رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ حاضر می*شد، آیات وحی را كه تازه نازل شده بود یاد می*گرفت و خانه برای مادرش فاطمه ـ علیها السّلام ـ می*خواند، هر وقت امیر المؤمنین ـ علیه السّلام ـ داخل خانه می*شد می*دید كه فاطمه زهرا ـ علیها السّلام ـ آیات را می*خواند. می*فرمود: چه كسی اینها را به تو یاد داد حال آنكه امروز نازل شده است؟
حضرت فاطمه زهرا ـ علیها السّلام ـ جواب می*داد: فرزندت حسن، روزی امیرالمؤمنین ـ علیه السّلام ـ در خانه مخفی شد كه ببیند حضرت مجتبی چطور آیات وحی را می*خواند، امام حسن ـ علیه السّلام ـ داخل شد، آیات وحی را یاد گرفته بود، ولی تا خواست بخواند مضطرب شد و نتوانست، مادرش از اضطراب وی تعجب كرد، حضرت مجتبی جواب داد:
ای مادر بیانم كوتاه آمد، زبانم بند شد، ظاهراً یك مرد بزرگواری مرا زیر نظر دارد و به من گوش می*دهد. در این هنگام امیرالمؤمنین ـ علیه السّلام ـ از پس پرده خارج شد و فرزند عزیزش را بوسید و مورد تفقد قرار داد: «قال یا امّاه قل بیانی و كل لسانی لعل سیّداً یرعانی»[15] حضرت مجتبی ـ علیه السّلام ـ از اول آشنا به آیات وحی و دارای ذكاوت خاصی بود.

5. حلم
یك نفر از اهل شام وارد مدینه شد، حضرت مجتبی ـ علیه السّلام ـ را دید كه بر مركبی سوار است و چون تحت تأثیر تلقینات شوم بنی*امیه قرار گرفته بود، شروع به ناسزا گفتن كرد، او تند تند اسائه ادب می*كرد، امام ـ علیه السّلام ـ هم چیزی نمی*گفت. تا وقتی كه مرد شامی آرام شد.
حضرت مجتبی ـ علیه السّلام ـ كه درد او را می*دانست بر او سلام كرد و خندید و فرمود: یا شیخ گمان می*كنم غریب هستی، شاید امر بر تو مشتبه شده است اگر بخواهی گذشت كنیم از تو گذشت می*كنیم، اگر از ما چیزی بخواهی بتو می*دهیم، اگر راهنمایی بخواهی راهنمائیت می*كنیم، اگر از ما مركبی بخواهی برای تو مركب می*دهیم، اگر گرسنه باشی، سیرت می*گردانیم، اگر عریان باشی لباست می*دهیم، اگر محتاج باشی بی*نیازت می*كنیم، و اگر حاجتی داشته باشی آن را بر می*آوریم و تا در مدینه هستی اگر در خانه ما مهمان باشی برای تو بهتر خواهد بود، چون منزل ما وسیع و امكانات ما بسیار و موقعیت ما گسترده است.

مرد شامی از شنیدن این سخنان به گریه افتاد، سپس گفت: گواهی می*دهم كه تو خلیفه خدا در روی زمین هستی، خدا داناتر است كه رسالت خود را در كجا قرار بدهد، تو و پدرت مبغوضترین خلق در نزد من بودید ولی فعلاً محبوبترین خلق خدا در نزد من هستید.
سپس آن مرد وسائل خویش به خانه آن حضرت آورد و تا در مدینه بود میهمان آن حضرت بود و بر محبت اهلبیت ـ علیهم السّلام ـ معتقد شد.[16]
نگارنده گوید: معاویه و پیروان او درباره امیرالمؤمنین ـ علیه السّلام ـ و اهلبیت او، چنان تهمت*هایی بستند و چنان ناروائیها نسبت دادند كه عقل متحیر است و توانست ناسزاگویی به آن حضرت را رسمیت بدهد، امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ احساس كرده كه این آدم ذاتاً بدجنس نیست ولی تحت تأثیر تبلیغات سوء قرار گرفته است، لذا با حلم و بردباری او را معالجه فرمود.

6. به یاد حق
امام صادق ـ علیه السّلام ـ می*فرماید: پدرم از پدرش به من حدیث كرد كه: حسن بن علی بن ابیطالب ـ علیهم السّلام ـ از همه اهل زمان خود عابدتر بود، به زهد و بی*اعتنایی*اش به دنیا و فضیلتش كسی نمی*رسید، چون به حج می*رفت، پیاده می*رفت و گاهی پا برهنه می*رفت. چون مرگ را یاد می*كرد می*گریست، و چون قبر را یاد می*آورد گریه می*كرد، وقتی بعث و قیامت را یاد می*نمود اشك می*ریخت، وقتی كه گذشتن از صراط را یاد می*آورد می*گریست وقتی كه در مقابل خدا قرار گرفتن را یاد می*آورد فریاد می*كشید و بیهوش می*شد.
چون به نماز می*ایستاد مفصل*های بدنش به حركت در می*آمد و چون بهشت و جهنم را یاد می*كرد مانند انسان مار زده مضطرب می*گشت، هر وقت به وقت خواندن قرآن به «یا ایها الذین آمنوا» می*رسید، می*گفت: لبیك اللهم لبیك.
در هیچ حالی او را ندیدند مگر آن كه خدا را ذكر می*كرد. در سخن گفتن راستگوترین مردم و در بیان مطلب فصیح*ترین آنان بود. روزی به معاویه گفتند: ای كاش حسن بن علی ابیطالب را بگویی به منبر برود و سخن بگوید، تا معلوم شود كه سخن گفتن نمی*تواند، معاویه از آن حضرت خواست تا منبر برود و سخن گوید، امام ـ علیه السّلام ـ برخاست و به منبر تشریف برد، خدا را حمد كرد و ثنا گفت.
آن *حضرت در مقابل خصم، همه كمالات و فضائل را به خودش اختصاص داد كه یعنی: كسی كه به مقام آل محمد ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ نمی*رسد.

7. انفاق همه مال و نصف مال در راه خدا
حضرت مجتبی ـ علیه السّلام ـ در احسان و انفاق در راه خدا قدمی برداشت كه منحصر به فرد و از فضائل اختصاصی اوست و آن اینكه: دو بار همه دارایی خویش و سه بار نصف مال خود را در راه خدا انفاق و احسان نمود این مطلب مورد تصدیق همه است، شیعه و اهل سنت آن را د كتاب*های خود نقل كرده*اند، عبارت عربی روایت چنین است:
«خرج الحسن ـ علیه السّلام ـ من ماله مرّتین و قاسم لله ماله ثلاث مرّات حتّی انه كان یعطی نعلاً و یمسك نعلاً و یعطی خفاً و یمسك خفاً» یعنی: وقتی كه نصف مال خود را در راه خدا می*داد چنان دقت می*كرد تا جایی كه یك نعلین و چكمه را می*داد و یك نعلین و چكمه را برای خود نگاه می*داشت.

رجوع شود به بحارالانوار، ج43، ص339 و 357، مناقب ابن شهر آشوب، ج4، ص14؛ فصل مكارم اخلاق، تذكره سبط ابن جوزی، ص112؛ حالات امام حسن ـ علیه السّلام ـ صواعق المحرقه ابن حجر حالات امام حسن ـ علیه السّلام ـ، فصول المهمه ابن صباغ، ص138؛ تاریخ الخلفاء سیوطی، ص73، نورالابصار شبلنجی، ص108، این روایت از حضرت صادق ـ علیه السّلام ـ به نقل مناقب با این لفظ نقل شده است:
«قال الصادق ـ علیه السّلام ـ : ان الحسن بن علی ـ علیهم السّلام ـ حجّ خمسه و عشرین حجّه ما شیاً و قاسم الله تعالی ماله مرّتین و فی خبر قاسم ربه ثلاث مرّات و حجّ عشرین حجّه قدیمه.»

8. عمل طاقت فرسا
از جمله فضائل حضرت مجتبی ـ علیه السّلام ـ آن است كه: بیست و پنج بار پیاده به زیارت كعبه رفت با آن كه مركبهای خوب با او برده می*شد ولی به علت «افضل الاعمال أحمزها»[17] مسافت چهارصد و پنجاه كیلومتر راه را زیر اشعه سوزان آفتاب و روی سنگریزه*های داغ، پیاده می*پیمود تا رضات خدا را بیشتر فراهم آورد.
و چون این كار تصنّعی نمی*تواند باشد، ایمان قوی و خلوص كامل لازم دارد، معاویه كه می*خواست برای خودنمایی كارهای خوب انجام دهد، نتوانست این كار را بكند و حسرت می*كشید و می*گفت: بر چیزی غمگین نیستم مگر به آنكه نتوانستم پیاده به حج روم ولی حسن بن علی ـ علیه السّلام ـ بیست و پنج بار پیاده به مكه رفت.[18]
جریان بیست و پنج بار به مكه رفتن را شیعه و اهل سنت در كتابهای خویش نقل كرده و فریقین آن را مسلم دانسته*اند.[19]
ناگفته نماند درمناقب و انوار البهیه و تاریخ الخلفاء و صواعق ابن حجر و اخبار الدول قرمانی، ص106 چنان كه گفته شد بیست و پنج بار نقل شده، سبط ابن جوزی در تذكره ص178 و سید مؤمن شبلنجی در نور الابصار ص108 و ابن طلحه درمطالب السؤول ص67 بیست بار گفته*اند.[20]

9. خوف از محشر
حضرت رضا ـ علیه السّلام ـ از پدرانش ـ علیهم السّلام ـ نقل می*كند: چون رحلت امام حسن ـ علیه السّلام ـ نزدیك شد، گریه كرد. گفتند: یابن رسول الله آیا با آن منزلت كه نسبت به رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ داری گریه می*كنی؟! با آن كه حضرت در تقرب تو نسبت به او، چیزها گفته است؟! بیست بار پیاده به حج رفته و سه بار هر چه داشته*ای در راه خدا انفاق نموده*ای حتی یك نعلین؟! فرمود: فقط برای دو چیز گریه می*كنم: وحشت موقف قیامت و مفارقت دوستان «فقال انّما أبكی لخصلتین: لهول المطلع و فراق الأحبّه.»[21]



[1] . در نمونه از این آثار عبارتند از: «ترجمه الامام الحسن» از ابن عساكر كه در «تاریخ دمشق» وی آمده است، و دیگری «ترجمه الامام الحسن» از ابن سعد كه در «طبقات الكبری» او آمده است.
[2] . نور الابصار، صص 120 ـ 119، مناقب ابن شهر آشوب، ج4، ص24؛ نظم درر السمطین، ص195.
[3] . المستدرك، حاكم نیشابوری، ج3، صص147، 173؛ الاتحاف بحب الاشراف، ص34.
[4] . ترجمه الامام الحسن ـ علیه السّلام ـ ، ابن سعد، ص134. رأیتُ رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ واضعّا الحسن حبوَته و هو یقولُ: من أحبَّنی فَلیحبَّه و لیُبَلَّغَ الشاهدُ منكم الغائب و لو لا عزمه رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ ما حدَّثتُ أحداً شیئا ثم فقد.
[5] . الحیاه السیاسه للامام الحسن ـ علیه السّلام ـ ، صص24، 44.
[6] . فرائد السمطین، ج2، ص68.
[7] . ترجمه الامام الحسن ـ علیه السّلام ـ ، ابن سعد، ص49.
[8] . الحیاه السیاسه لامام الحسن ـ علیه السّلام ـ ، ص27. در كشف الغمه (ج1، ص550) روئایتی آمده كه نشان می*دهد معاویه اصرار داشت تا حسنین ـ علیه السّلام ـ را فرزندان امام علی ـ علیه السّلام ـ بخوانند نه فرزندان پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ .
[9] . بقره، آیه‏274.
[10] . سوره آل عمران، آیه164
[11] . خصال صدوق، «باب الثلاثه» ، حدیث 121
[12] . سوره الرحمن، آیه 60
[13] . ملحقات احقاق الحق، ج 11، ص 117 و حیاه الامام الحسن (ع)، ج 1، ص .314
[14] . مناقب ابن شهرآشوب، ج 4، ص .19
[15] . بحارالانوار، ج43، ص338.
[16] . مناقب آل ابیطالب، ج4، ص19، فصل مكارم اخلاق امام حسن ـ علیه السّلام ـ .
[17] . در نهایه گوید: «سئل رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله ـ ایّ الاعمال افضل فقال: احمزها» ای اشدّها.
[18] . بحارالانوار، ج43، ص339، مناقب، ج4، ص14، باب مكارم اخلاقه.
[19] . مناقب، ج14، ص14، فصل مكارم اخلاق آن حضرت.
[20] . مستدرك حاكم، ج3، ص169.
[21] . بحارالانوار، ج43، ص332. احمد زماني- برگرفته از کتاب حقايق پنهان، ص266 و سيدهاشم رسولي محلاتي- زندگاني امام حسن(ع)، ص346
پاسخ
سپاس شده توسط:
#4
سیره عملی امام حسن(ع)
امام حسن ـ علیه السّلام ـ در نیمه ماه مبارك رمضان سال سوم هجری به دنیا آمد. آن حضرت شباهت زیادی به جدش رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ داشت.[1] پس از شهادت پدر بزرگوارش، ایشان رهبری شیعیان را عهددار شدند. از ابی رزین نقل شده است كه امام در حالی برای ما خطبه می*خواند كه لباسی سیاه و نیز عمامه*ای سیاه بر سر داشت.[2] امام حسن ـ علیه السّلام ـ از چهره*های برجسته اخلاقی است كه رفتار و كردارش روشنگر راه هدایت است.
رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ در سخنان زیادی علاقه خویش را را به فرزندشان امام حسن ـ علیه السّلام ـ بیان كرده و از دیگران نیز خواستند تا او را دوست بدارند.تعبیرهایی نظیر: «ألّلهم إنی قد أحببته فأحبَّه و أحبّ من یحبه»[3] «من أحبَّنی فلیحبه، و لیبلغ الشاهد منكم الغائب»[4] «من أحب الحسن و الحسین فقد أحبنی، و من أبغضهما فقد أبغضنی»[5] «من سرّه أن ینظر إلی سیّد الشباب اهل الجنّه فالینظر الی الحسن ابن علی»[6] نمونه*هایی از كلماتی است كه رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ درباره فرزندشان امام حسن ـ علیه السّلام ـ فرموده*اند.
درباره ویژگی*های عبادی امام مطالبی نقل شده است. از جمله درباره سفرهای حج آن حضرت كه پیاده انجام شده، آمده است كه: «إنی لاستحیی من ربّی أن القاه و لم امش الی بیته، فمشی عشرین مرّه من المدینه علی رجلیه»من شرم دارم كه خداوند را ملاقات كنم در حالی كه پیاده به خانه او نرفته باشم. پس بیست بار از مدینه با پای پیاده به زیارت خانه خدا رفت.[7] در نقل دیگری آمده است كه آن حضرت بیست و پنج بار با پای پیاده به سفر حج رفت.[8] ابن سعد در نقل خود پانزده بار ذكر كرده است.[9]
بذل و بخشش در راه خدا، یكی دیگر از ویژگی*های اخلاقی آن امام بزرگوار است كه زبانزد خاص و عام بوده است. زمانی كه اسماعیل ابن یسار همراه عبدالله ابن انس برای گرفتن پول به شام، نزد معاویه رفته و چیزی بدست نمی*آورند اسماعیل در شعری خطاب به دوستش ابن انس می*گوید:
لعمرك ما الی حسن رحلنا و لا زرنا حسیناً یابن انس[10]
به جان تو سوگند ای فرزند انس كه ما به سوی حسن ـ علیه السّلام ـ نرفته و به زیارت حسین ـ علیه السّلام ـ نشتافته بودیم. مقصود او چنین بود كه در زیارت این دو برادر است كه زائر با دست پر بازمی*گردد. در نقلی آمده است كه شخصی حضور امام حسن ـ علیه السّلام ـ رسید و اظهار نیاز كرد. امام به او فرمود: نیازهایت را بنویس و به من ده. زمانی كه او نوشت و آورد، امام دو برابر نیازش پرداخت.[11]و در روایت دیگری آمده است كه امام ـ علیه السّلام ـ، در طول زندگی خود، سه بار و هر بار نیمی از تمام مایملك خود را در راه خدا بخشید.[12] ابو هارون نامی گوید: در سفر حج به مدینه رفتیم، گفتیم: سری به فرزند رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ بزنیم و سلامی بر او بكنیم. نزد آن بزرگوار رفتیم و از سفر خود گفتیم. وقتی بازگشتیم، برای هر كدام ما چهارصد فرستاد. نزد آن حضرت برگشته گفتیم كه وضعمان خوب است حضرت فرمود: «لا تردّوا علیّ معروفی.»[13]
به امام حسن ـ علیه السّلام ـ گفتند: فیك عظمه، شما عظمت خاصی دارید. امام فرمود: لا بل عزّهٌ، قال الله تعالی فللّه العزّه و لرسوله و للمؤمنین، این عظمت نیست بلكه عزت است، خداوند فرموده است: عزت برای خدا، پیامبرش و مؤمنان است.[14]
امام در مدت هشت نه سالی كه پس از صلح در مدینه بودند، مرتب با شیعیان كوفه كه برای حج به حجاز می*آمدند دیدار داشتند. طبیعی هست كه آنها حضرت را به عنوان امام خود پذیرفته و در كار دینداری خود از آن حضرت بهره می*بردند.
مردی از شامیان گوید: روزی در مدینه شخصی را دیدم با چهره*ای آرام و بسیار نیكو و لباسی در بركرده كه به طرز زیبایی آراسته و سوار بر اسب. درباره او پرسیدم. گفتند: حسن ابن علی ابن ابیطالب است. خشمی سوزان سرتاپای وجودم را فراگرفت و بر علی بن ابی*طالب ـ علیه السّلام ـ حسد بردم كه چگونه او چنین پسری دارد. پیش او رفته و پرسیدم: آیا تو فرزند علی هستی؟ وقتی تأیید كرد. سیل دشنام و ناسزا بود كه از دهان من به سوی او سرازیر شد. پس از آنكه به ناسزاگویی پایان دادم از من پرسید: آیا غریب هستی؟ گفتم: آری. فرمود: با من بیا اگر مسكن نداری به تو مسكن می*دهم و اگر پول نداری به تو كمك می*كنم و اگر نیازمندی، بی*نیازت سازم. من از او جدا شدم در حالی كه در روی زمین محبوب*تر از او در نزد من كسی نبود.[15]

[1] . ترجمه الامام الحسن ـ علیه السّلام ـ ، ابن سعد، صص131ـ130.
[2] . همان، ابن سعد، ص163.
[3] . همان، ابن سعد، ص139؛ سنن الترمذی، ج5، ص661.
[4] . ترجمه الامام الحسن ـ علیه السّلام ـ ، ابن سعد، ص138؛ مسند احمد، ج5، ص366؛ مستدرك، ج3، ص173.
[5] . ترجمه الامام الحسن ـ علیه السّلام ـ ، ابن سعد، ص143،138؛ مسند طیالسی، ش2502؛ مسند احمد، ج2، ص440؛ المستدرك، ج3، ص166.
[6] . ترجمه الامام الحسن ـ علیه السّلام ـ ابن سعد، ص138؛ البدایه و النهایه، ج8، ص35.
[7] . اخبار اصبهان، ج1، ص44.
[8] . تاریخ الخلفاء، ص73.
[9] . ترجمه الامام الحسن ـ علیه السّلام ـ ، ابن سعد، ص159.
[10] . الاغانی، ج4، ص419.
[11] . المحاسن و المساوی، ص55.
[12] . ترجمه الامام الحسن ـ علیه السّلام ـ ، ابن سعد، ص159؛ تاریخ الخلفاء، ص73؛ تذكره الخواص، ص196.
[13] . ترجمه الامام الحسن ـ علیه السّلام ـ ، ابن سعد، ص155.
[14] . ربیع الابرار، ج3، ص177.
[15] . الكامل فی الادب، ج1،ص235.
رسول جعفريان - حيات فكري و سياسي امامان شيعه، ص165
پاسخ
سپاس شده توسط:
#5
سخاوت و كَرَم امام حسن(ع)
درباره سخاوت امام حسن - علیه السلام- روایات زیاد و جالبی نقل شده كه برخی از آنها را ذیلا خواهید خواند، و در حدیثی آمده كه امام حسن - علیه السلام- هیچ‏گاه سائلی را رد نكرد و در برابر درخواست او «نه» نگفت، و چون به آن حضرت عرض شد: چگونه است كه هیچ‏گاه سائلی را رد نمی‏كنید؟ پاسخ داد: «انی لله سائل و فیه راغب و انا استحیی ان اكون سائلا و ارد سائلا و ان الله تعالی عودنی عاده، عودنی ان یفیض نعمه علی، و عودته ان افیض نعمه علی الناس، فاخشی ان قطعت العاده ان یمنعنی الماده» ! (من سائل درگاه خدا و راغب در پیشگاه اویم، و من شرم دارم كه خود درخواست كننده باشم و سائلی را رد كنم، و خداوند مرا به عادتی معتاد كرده، معتادم كرده كه نعمتهای خود را بر من فرو ریزد، و من نیز در برابر او معتاد شده‏ام كه نعمتش را به مردم بدهم، و ترس آن را دارم كه اگر عادتم را ترك كنم اصل آن نعمت را از من دریغ دارد).
امام - علیه السلام- به دنبال این گفتار این دو شعر را نیز انشا فرمود:
«اذا ما اتانی سائل قلت مرحبا
بمن فضله فرض علی معجل
و من فضله فضل علی كل فاضل
و افضل ایام الفتی حین یسئل» [1]
(هنگامی كه سائلی نزد من آید بدو گویم: خوش آمدی ای كسی كه فضیلت او بر من فرضی است عاجل.و كسی كه فضیلت او برتر است بر هر فاضل، و بهترین روزهای جوانمرد روزی است كه مورد سؤال قرار گیرد، و از او چیزی درخواست شود).
این هم داستان جالبی است:
ابن كثیر از علمای اهل سنت در البدایه و النهایه روایت كرده كه امام - علیه السلام- غلام سیاهی را دید كه گرده نانی پیش خود نهاده و خودش لقمه‏ای از آن می‏خورد و لقمه دیگری را به سگی كه آنجا بود می‏دهد.
امام - علیه السلام- كه آن منظره را دید بدو فرمود: انگیزه تو در این كار چیست؟
پاسخ داد: «انی استحیی منه ان آكل و لا اطعمه» (من از او شرم دارم كه خود بخورم و به او نخورانم!)
امام - علیه السلام- بدو فرمود: از جای خود برنخیز تا من بیایم! سپس به نزد مولای آن غلام رفت و او را با آن باغی كه در آن زندگی می‏كرد از وی خریداری كرد، آنگاه آن غلام را آزاد كرده و آن باغ را نیز به او بخشید! [2]
چه نامه پر بركتی
ابراهیم بیهقی، یكی از دانشمندان اهل سنت، در كتاب المحاسن و المساوی [3] روایت كرده كه مردی نزد امام حسن - علیه السلام- آمده و اظهار نیازی كرد، امام - علیه السلام- بدو فرمود:
«اذهب فاكتب حاجتك فی رقعه و ارفعها الینا نقضیها لك»
(برو و حاجت خود را در نامه‏ای بنویس و برای ما بفرست ما حاجتت را برمی‏آوریم!)
آن مرد رفت و حاجت خود را در نامه‏ای نوشته برای امام - علیه السلام- ارسال داشت، و آن حضرت دو برابر آنچه را خواسته بود به او عنایت فرمود.شخصی كه در آنجا نشسته بود عرض كرد:
«ما كان اعظم بركه الرقعه علیه یابن رسول الله!»
(براستی چه پر بركت بود این نامه برای این مرد ای پسر رسول خدا!)
امام - علیه السلام- فرمود:
«بركتها علینا اعظم حین جعلنا للمعروف اهلا، اما علمت ان المعروف ما كان ابتداءا من غیر مسئله، فاما من اعطیته بعد مسئله فانما اعطیته بما بذل لك من وجهه»
(بركت او زیادتر بود كه ما را شایسته این كار خیر و بذل و بخشش قرار داد، مگر ندانسته‏ای كه بخشش و خیر واقعی، آن است كه بدون سؤال و درخواست باشد، و اما آنچه را پس از درخواست و مسئلت بدهی كه آن را در برابر آبرویش پرداخته‏ای!)
و چه لقمه پر بركتی
قندوزی، از نویسندگان اهل سنت، در كتاب ینابیع الموده [4] از حضرت رضا - علیه السلام- روایت كرده كه امام حسن - علیه السلام- به خلاء [5] رفت و لقمه نانی را در آنجا دید، پس آن را برداشت و با چوبی آن را پاك كرد و به غلامش داد، و چون بیرون آمد آن را از آن غلام مطالبه كرد و غلام گفت:
«اكلتها یا مولای» ؟ (ای آقای من، من آن را خوردم!)
امام - علیه السلام- به او فرمود:
«انت حر لوجه الله» ! (تو در راه خدا آزادی!)
آنگاه فرمود: از جدم رسول خدا (ص) شنیدم كه می‏فرمود:
«من وجد لقمه فمسحها او غسلها ثم اكلها اعتقه الله تعالی من النار، فلا اكون ان استعبد رجلا اعتقه الله عز و جل من النار».
(كسی كه لقمه‏ای را افتاده ببیند و آن را پاك كرده یا بشوید و بخورد، خدای تعالی او را از آتش دوزخ آزاد كند، و من چنان نیستم كه مردی را كه خدای عز و جل از آتش دوزخ آزاد كرده به بردگی خود گیرم).
و چه شاخه‏گل پر بركتی
زمخشری در كتاب ربیع الابرار از انس بن مالك روایت كرده كه گوید: من در خدمت حسن بن علی - علیه السلام- بودم كه كنیزكی بیامد و شاخه گلی را به آن حضرت هدیه كرد.
حسن بن علی بدو گفت:
«انت حره لوجه الله» (تو در راه خدا آزادی!)
من كه آن ماجرا را دیدم به آن حضرت عرض كردم: كنیزكی شاخه گل بی‏ارزشی به شما هدیه كرد و تو او را آزاد كردی؟
در پاسخ فرمود:
«هكذا ادبنا الله تعالی «اذا حییتم بتحیه فحیوا باحسن منها» و كان احسن منها اعتاقها» [6]
(اینگونه خدای تعالی ما را ادب كرده كه فرمود: «وقتی تحیه‏ای به شما دادند، تحیتی بهتر دهید» و بهتر از آن آزادی اوست).
دفع دشمنی خطرناك از مردی به وسیله امام
از كتاب العدد روایت شده كه گفته‏اند مردی در حضور امام حسن - علیه السلام- ایستاده، گفت:
«یابن امیر المؤمنین بالذی انعم علیك بهذه النعمه التی ما تلیها منه بشفیع منك الیه بل انعاما منه علیك، الا ما انصفتنی من خصمی فانه غشوم ظلوم، لا یوقر الشیخ الكبیر و لا یرحم الطفل الصغیر» !
(ای فرزندان امیر مؤمنان سوگند به آنكه این نعمت را به تو داده كه واسطه‏ای برای آن قرار نداده، بلكه از روی انعامی كه بر تو داشته آن را به تو مرحمت فرموده، كه حق مرا از دشمن بیدادگر و ستمكارم بگیری كه نه احترام پیران سالمند را نگهدارد و نه بر طفل خردسال رحم كند!)
امام - علیه السلام- كه تكیه كرده بود، برخاست و سر پا نشست و به آن مرد فرمود: این دشمن تو كیست تا من شرش را از سر تو دور كنم؟
عرض كرد: فقر و نداری!
امام - علیه السلام- سر خود را به زیر انداخت و لختی فكر كرد و سپس سربرداشت و به خدمتكار خود فرمود :
«احضر ما عندك من موجود» ؟ (هر چه موجودی داری حاضر كن!)
خدمتكار رفت و پنج هزار درهم آورد.
امام - علیه السلام- فرمود: این پول را به این مرد بده، آنگاه به وی فرمود:
«بحق هذه الاقسام التی اقسمت بها علی متی اتاك خصمك جائرا الا ما اتیتنی منه متظلما» [7]
(به حق همین سوگندهایی كه مرا بدانها سوگند دادی كه هرگاه این دشمنت برای زورگویی نزد تو آمد حتما برای گرفتن حق خود نزد من آیی!)
دو نمونه از بزرگواری‏های امام - علیه السلام-
محمد بن یوسف زرندی، از دانشمندان اهل سنت، در كتاب نظم درر السمطین روایت كرده كه مردی نامه‏ای به دست امام حسن - علیه السلام- داد كه در آن حاجت خود را نوشته بود.
امام - علیه السلام- بدون آنكه نامه را بخواند بدو فرمود:
«حاجتك مقضیه» ! (حاجتت رواست!)
شخصی عرض كرد: ای فرزند رسول خدا خوب بود نامه‏اش را می‏خواندی و می‏دیدی حاجتش چیست و آنگاه بر طبق حاجتش پاسخ می‏دادی؟
امام - علیه السلام- پاسخی عجیب و خواندنی داد و فرمود:
«اخشی ان یسئلنی الله عن ذل مقامه حتی اقرء رقعته» [8] بیم آن را دارم كه خدای تعالی تا بدین مقدار كه من نامه‏اش را می‏خوانم از خواری مقامش مرا مورد موآخذه قرار دهد).
علی بن عیسی اربلی در كشف الغمه و غزالی در كتاب احیاء العلوم و ابن شهر آشوب در مناقب و بستانی در دائره المعارف خود با مختصر اختلافی از ابو الحسن مدائنی و دیگران روایت كرده‏اند [9] كه امام حسن - علیه السلام- و امام حسین - علیه السلام- و عبد الله بن جعفر [10] شوهر حضرت زینب - علیه السلام- به قصد انجام زیارت حج خانه خدا از مدینه حركت كردند و چون بار و بنه آنها را از پیش برده بودند، دچار گرسنگی و تشنگی شدیدی شدند و در این خلال به خیمه پیرزنی برخوردند و از او نوشیدنی خواستند!
پیرزن گفت: آب و نوشیدنی در خیمه نیست، ولی در كنار خیمه گوسفندی است كه می‏توانید از شیر آن گوسفند استفاده كنید، آن را بدوشید و شیرش را بنوشید!
آنها رفتند و شیر گوسفند را دوشیده و خوردند، و سپس از او خوراكی خواستند.
زن گفت: جز همین گوسفند مالك چیزی نیستم و چیز دیگری نزد من یافت نمی‏شود، یكی از شما آن را ذبح كنید تا من برای شما غذایی تهیه كنم؟
در این وقت یكی از آنها برخاست و گوسفند را ذبح كرد و پوستش را كند و آماده طبح نموده و آن زن نیز برخاسته برای ایشان غذایی تهیه كرد و آنها خوردند و لختی بیاسودند تا وقتی كه گرمای هوا شكسته شد، برخاسته و آماده‏رفتن شدند و به آن زن گفتند:
«یا امه الله نحن نفر من قریش نرید حج بیت الله الحرام فاذا رجعنا سالمین فهلمی الینا لنكافئك علی هذا الصنع الجمیل»
(ای زن! ما افرادی از قریش هستیم كه اراده زیارت حج بیت الله را داریم و چون سالم بازگشتیم، نزد ما بیا تا پاداش این محبت تو را بدهیم!)
آنها رفتند، و چون شوهر آن زن آمد و جریان را شنید، خشمناك شده و او را سرزنش كرده، گفت:
«ویحك تذبحین شاتی لاقوام لا تعرفینهم ثم تقولین: نفر من قریش» ؟ !
(وای بر تو! گوسفند مرا برای مردمانی كه نمی‏شناسی سر می‏بری، آنگاه به من می‏گویی: افرادی از قریش بودند؟ !)
این جریان گذشت و پس از مدتی، فقر و نیاز، آن پیرزن و شوهرش را، ناچار به شهر مدینه كشانید و چون سرمایه و كسب و كاری نداشتند به جمع‏آوری سرگین و پشگل مشغول شده و از این طریق امرار معاش كرده و زندگی خود را می‏گذراندند.
در یكی از روزها پیرزن عبورش بر در خانه امام حسن - علیه السلام- افتاد و در حالی كه امام - علیه السلام- بر در خانه بود از آنجا گذشت و چون آن حضرت او را دید شناخت، ولی پیرزن امام را نشناخت.در این وقت امام حسن - علیه السلام- به غلامش دستور داد به دنبال آن پیرزن برود و او را به نزد وی بیاورد.
غلام برفت و او را بازگرداند و امام حسن - علیه السلام- بدو فرمود: آیا مرا می‏شناسی؟
گفت: نه!
فرمود: من همان مهمان تو در فلان روز هستم!
پیرزن گفت: پدر و مادرم بقربانت!
امام حسن - علیه السلام- دستور داد هزار گوسفند برای او خریداری كردند و با هزار دینار پول همه را به او داد، و به دنبال آن نیز وی را به نزد برادرش‏حسین - علیه السلام- فرستاد.
امام حسین - علیه السلام- از آن زن پرسید: برادرم حسن چه مقدار بتو داد؟
عرض كرد: هزار گوسفند و هزار دینار!
امام حسین - علیه السلام- نیز دستور داد همان مقدار گوسفند و همان مقدار پول به آن پیرزن دادند، و سپس او را به همراه غلام خود به نزد عبد الله بن جعفر فرستاد، و عبد الله از آن پیرزن پرسید:
حسن و حسین - علیهما السلام- چقدر بتو دادند؟
پاسخ داد: دو هزار گوسفند و دو هزار دینار!
عبد الله دستور داد: دو هزار گوسفند و دو هزار دینار به او دادند! و به او گفت: اگر از آغاز به نزد من آمده بودی، من آن دو را به رنج و تعب می‏انداختم! [11]
و در كشف الغمه اربلی آمده كه گوید:
این قصه در كتابها و داستانهای ائمه اطهار - علیه السلام- مشهور است، و در روایت دیگری كه از طریقی دیگر نقل شده اینگونه است كه مرد دیگری نیز به همراه آنان بود و آن زن در آغاز نزد عبد الله بن جعفر رفت و عبد الله بدو گفت:
«ابدئی بسیدی الحسن و الحسین»
(به آقایان من حسن و حسین آغاز كن!)
و چون به نزد امام حسن - علیه السلام- رفت آن حضرت یكصد شتر به او داد و امام حسین - علیه السلام- نیز یكهزار گوسفند به او عنایت فرمود و چون به نزد عبد الله بن جعفر بازگشت و داستان خود را باز گفت، عبد الله بدو گفت: دو سرور من كار شتر و گوسفند را انجام دادند (و خیال مرا از این بابت آسوده كردند) و سپس دستور داد هزار دینار به او پرداخت كردند...! در اینجا پیرزن به نزد آن مردی كه از مردم مدینه بود و در آن سفر همراه آن سه بزرگوار بود رفت، و چون ماجرا را برای آن مرد باز گفت، وی بدان زن گفت:
«انا لا اجاری اولئك الاجواد فی مدی، و لا ابلغ عشر عشیرهم فی الندی، و لكن اعطیك شیئا من دقیق و زبیب...»
(من هرگز به پای این سخاوتمندان بی بدل در جود نمی‏رسم و به یك دهم آنها نیز در بخشش نخواهم رسید، ولی مختصری آرد و كشمش به تو می‏دهم!)
و به دنبال این ماجرا آن پیرزن آنها را گرفت و به دیار خود بازگشت. [12]
چه كسی همانند این جوانمردان است؟
از كتاب خصال شیخ صدوق (ره) روایت شده كه مردی نزد عثمان بن عفان رفت و از او ـ كه بر درب مسجد نشسته بود ـ درخواست بخششی كرد، عثمان دستور داد پنج درهم به او بدهند.
آن مرد گفت: این مقدار دردی را از من دوا نمی‏كند، پس مرا به شخصی راهنمایی كن كه حاجتم را برآورده سازد!
عثمان به گوشه‏ای از مسجد كه امام حسن و امام حسین - علیهما السلام- و عبدالله بن جعفر در آنجا نشسته بودند، اشاره كرده گفت:
«دونك هؤلاء الفتیه» ! (به نزد این جوانمردان برو!)
آن مرد نیز متوجه آنها شده و حاجت خود را به ایشان معروض داشت!
حسنین - علیهما السلام- به آن مرد رو كرده گفتند: «ان المسئله لا تحل الا فی احدی ثلاث، دم مفجع، او دین مقرح، او فقر مدقع ففی ایها تسئل»
(سؤال جز در یكی از سه چیز جایز نیست: خونی فاجعه آمیز، یا بدهكاری دردآور و جانسوز، یا فقری كه انسان را خاكستر نشین كند، اكنون بگو: تو در كدامیك از این سه مورد سؤال می‏كنی؟)
پاسخ داد: در یكی از همین سه مورد است!
در اینجا امام حسن - علیه السلام- دستور داده پنجاه دینار به او بدهند، و امام حسین - علیه السلام- چهل و نه دینار و عبد الله بن جعفر چهل و هشت دینار!
آن مرد پولها را گرفت و از نزد ایشان رفت و عبورش به عثمان افتاد، عثمان از او پرسید : چه كردی؟ و آن مرد داستان خود و كرم و بزرگواری حسنین - علیهما السلام- و عبد الله بن جعفر را برای او بازگو كرد و عثمان كه دچار شگفتی شده بود گفت:
«من لك بمثل هوءلاء الفتیه؟ ! اولئك فطموا العلم فطما، و حازوا الخیر و الحكمه» [13]
(چه كسی همانند این جوانمردان است، اینان از پستان علم و دانش شیر خورده و خیر و حكمت را نزد خود گرد آورده‏اند).
نگارنده گوید: نظیر این روایت از عیون الاخبار ابن قتیبه نیز نقل شده، با چند تفاوت :
اول ـ آنكه به جای عثمان، عبدالله بن عمر ذكر شده.
دوم ـ آنكه امام حسن - علیه السلام- بدو فرمود:
«ان المسئله لا تصلح الا فی دین فادح، او فقر مدقع، او حماله مفظعه»
(سؤال شایسته نیست جز در بدهكاری سنگین، یا فقری كه به خاك مذلت نشاند، یا خونبهایی و یا بدهكاری كه انسان را درمانده سازد؟) و آن مرد در پاسخ گفت: یكی از همین سه چیز است.
سومـ اینكه در نقل مزبور آمده كه امام حسن - علیه السلام- یكصد دینار به او داد و امام حسین - علیه السلام- نود و نه دینار به او پرداخت كرد، چون خوش نداشت كه در بخشش و عطا همانند برادرش حسن - علیه السلام- عمل كرده باشد.
و تفاوت چهارم ـ آنكه در این روایت نامی از عبد الله بن جعفر ذكر نشده است.

[1] . نقل از كنز المدفون سیوطی، (چاپ بولاق)، ص 234 و نور الابصار شبلنجی، ص.111
[2] . البدایه و النهایه، (چاپ مصر)، ج 8، ص.38
[3] . المحاسن و المساوی، (چاپ بیروت)، ص.55
[4] . ینابیع الموده (چاپ اسلامبول)، ص.225
[5] . ممكن است منظور «بیت الخلاء» باشد، و احتمال نیز دارد كه منظور جایگاهی خلوت باشد.
[6] . ملحقات احقاق الحق، ج 11، ص.149
[7] . بحار الانوار، ج 43، ص.350
[8] . ملحقات احقاق الحق، ج 11، ص.141
[9] . بحار الانوار، ج 43، صص 348 ـ 341 و حیاه الامام الحسن (ع)، ج 1، صص 321 ـ.319
[10] . عبد الله بن جعفر ابن ابیطالب یكی از سخاوتمندان معروف عرب و از اشراف قریش محسوب می‏شد.
[11] . یعنی با پرداخت بیش از این مقدار آن دو بزرگوار را در محذور اخلاقی و مشكل دچار می‏كردم.
[12] . بحار الانوار، ج 43، ص.349
[13] . خصال صدوق، «باب الثلاثه».
سيدهاشم رسولي محلاتي- زندگاني امام حسن مجتبي(ع)، ص334
پاسخ
سپاس شده توسط:
#6
امامت امام حسن مجتبی(ع)
از آثار برجای مانده* نگرش عثمانی در مذهب اهل سنت، بی*توجهی به خلافت شش ماهه* امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ است كه نه آن را از عهد خلفای راشدین می*شناسند و نه از دوره* مُلُوكی محسوب می*كنند.[1] در اصل آنها این خلافت را چندان به رسمیت نمی*شناسند. این در حالی است كه بقایای مهاجر و انصاری كه در كوفه بودند، به ضمیمه* مردم عراق و نواحی شرق اسلام، پیروی از وی را به عنوان خلیفه* مسلمین پذیرفتند؛ اما روشن بود كه شكاف عمیقی میان مسلمانان به وجود آمده و در همین دوره، معاویه نیز در شام مدعی خلافت بود، گرچه به قول خود وی، از میان انصار تنها یك نفر با او همراه بود.[2]
آشكار بود كه اصل تجزیه خلافت نه تنها آن زمان پذیرفته شده نبود بلكه تا آخرین عهد تاریخ خلافت، یعنی انحلال عثمانی*ها در جنگ جهانی اول (1914ـ1918 میلادی) این نكته كه در آن واحد دو خلیفه در جهان اسلام وجود داشته باشد، پذیرفته نشد. در زمانی كه امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ بر سر كار آمد، عراق بدترین شرایط را در قیاس با شام داشت. علاوه بر شكستی كه در حكمیت برای مردم عراق به دست آمده بود، شورش خوارج نیز نیروهای عراق را شدیداً تضعیف كرده و پس از سه جنگ، مردم خسته و درمانده شده بودند. روزهای پایانی زندگی امام علی ـ علیه السّلام ـ هر چه قدر از مردم خواسته شد تا بسیج شوند، كمتر كسی به این كار تن داد.[3] اینك پس از شهادت امام علی ـ علیه السّلام ـ و نگرانی شدید مردم عراق از تسلط شام، امید آن می*رفت كه آنان دست به یك مقاومت جدی بزنند. آنان برای این كار می*بایست امامی را برمی*گزیدند و چاره*ای جز پذیرش امام نداشتند. بیعت قیس بن سعد و عبدالله بن عباس نیز تأثیر بسزایی در فراهم شدن زمینه برای بیعت مردم عراق با امام فراهم كرد. به دنبال بیعت عراق، مردم حجاز نیز با قدری تأمل بیعت كردند.
در كنار توده* مردم، شیعیانی نیز بودند كه در اصل به امامت امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ اعتقاد داشته و به این دلیل با او بیعت كردند. در اصل، گرایش مذهبی كوفه به طور غالب تشیع ـ به معنای عدم پذیرش عثمان و تأیید حكومت امام علی ـ علیه السّلام ـ بود. آنان در طی پنج سال كه از حكومت امام گذشته بود، تحت تأثیر امام و یاران او، علوی الرأی شده و از گرایش عثمانی متنفر بودند. مخالفت با عثمان و بدنامی وی در این شهر از همان عصر امام علی ـ علیه السّلام ـ تا به اندازه*ای بود كه جریر بن عبدالله بجلی گفته بود: در شهری كه رسماً به عثمان دشنام می*دهند، نخواهد ماند.[4]
با وجود چنین گرایشی، مردم پس از شهادت امام علی ـ علیه السّلام ـ راهی جز انتخاب امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ نداشتند؟ البته در میان مهاجران و انصار و یا حتی قریشیان، كسانی از صحابه در كوفه بودند و حتی شخصی چون عبدالله بن عباس نیز در این زمان در كوفه حاضر بود، اما كوچك*ترین تردیدی درباره*ی انتخاب امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ پیش نیامد و از فرد دیگر نام برده نشد. البته این از آن روی نبود كه مردم عراق «حسن بن علی را بیش از پدرش دوست می*داشتند»،[5] بلكه بدان دلیل بود كه چاره*ای جز این كار نداشتند. این تذكر برای این عنوان شد كه كسانی قصد آن دارند كه بگویند شرایط برای امام حسن ـ علیه السّلام ـ آماده بوده و او خود نخواسته است به مبارزه ادامه دهد.
تا آنجا كه به نظریه*ی امت شیعی مربوط می*شود شواهدی وجود دارد كه امام علی ـ علیه السّلام ـ فرزند خود را به عنوان جانشین خویش معرفی كرده است، گرچه سنیان از آن شواهد به عنوان ولایتعهدی یاد نكرده*اند.[6] در این زمینه روایتی از رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در مآخذ فراوانی آمده است كه: «الحَسَنُ و الحُسَین امامان، قاما او قَعَدا».[7] این حدیث دلیل روشنی بر امامتِ منصوص این دو برادر می*باشد. گزارش*هایی نیز از نظر تاریخی در این باره وجود دارد كه شاهدی بر نظریه امامت شیعی درباره*ی امامت امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ است.
به روایت نصر بن مزاحم، در همان زمانِ امام علی ـ علیه السّلام ـ اعور شنّی خطاب به امام گفت: خداوند بر رهیابی و شادكامیت بیفزاید، تو به پرتو نور الهی در نگریستی... تو پیشوایی و اگر كشته شوی، رهبری پس از تو از آن این دو تن ـ یعنی حسن و حسین ـ است. من نیز چیزی سروده*ام بدان گوش بدار: ای اباحسن! تو خورشید فروزان نیمروزی و این دو (پسرانت) در میان پدیده*ها، ماه تابانند. تو و این دو نو باوه، تا دم واپسین، همچون گوش و دیده همراه، و از پی یكدیگرند، شما نیكمر دانی هستید با پایگاهی بس والا كه دست نوعِ آدمی از دامان عزّت آن كوتاه است.[8] منذر بن جارود نیز در صفین به امام گفت: «فان تهلك فهذان الحسن و الحسین أئمتنا من بعدك». او در شعری گفت:
أبا حسنٍ أنتَ شمسُ النّهار
و هذان فی الداجیات القَمَر
و أنت و هذان حتی الممات
بمنزله السَمْع بعد البَصر[9]
بدین ترتیب روشن می*شود كه از همان زمان علی ـ علیه السّلام ـ یاران آن حضرت، رهبری پس از وی را از آن حسنین ـ علیهم السّلام ـ می*دانسته*اند و می*دانیم كه بعد از شهادت امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ، شیعیان كوفه در پی امام حسین ـ علیه السّلام ـ فرستاده*اند. عبدالله بن عباس نیز مردم را به سوی امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ فرا خوانده و گفت: او فرزند پیامبر شما و وصیّ امام شماست؛ با او بیعت كنید.[10] امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ نیز در نامه خود به معاویه نوشت: وقتی كه پدرم در آستانه مرگ قرار گرفت، این «امر» را بعد از خود به من سپرد.[11] هیثم بن عدی از قول بسیاری از مشایخ خود نقل كرده كه آنان گفتند حسن بن علی «وصی» پدرش بوده است.[12] ابو الاسود دئلی نیز كه در بصره بود در وقت گرفتن بیعت برای امام گفت: او از سوی پدر به «وصایت و امامت» رسیده است.[13] از سوی مردم نیز به امام گفته شد كه تو خلیفه و وصی پدرت هستی و ما مطیع تو هستیم.[14]
به هر روی، در مجموع، می*توان این نكته را پذیرفت كه امام علی ـ علیه السّلام ـ فرزندش را به عنوان كسی كه او وی را به جانشینی خود می*پذیرد، *مطرح كرده است.[15] در روز جمعه*ای كه امام كسالت داشت، دستور داد تا حسن ـ علیه السّلام ـ نماز بخواند.[16] صرف نظر از این امر كه مردم شیعی كوفه بر اساس گرایش مذهبی خود به سوی امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ آمدند، باید به مفاهیم شیعی خاص اهل بیت و مقام امامت، در این مرحله توجه داشت. نخستین خطبه*ی امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ به نقل تمامی مآخذ مربوطه چنین است: هر كسی كه مرا می*شناسد كه می*شناسد، هر كسی نمی*شناسد من حسن فرزند محمد رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ هستم، من فرزند بشیر و نذیرم؛ من فرزند دعوتگر به سوی خدا، به اذن او، و با چراغ روشن، هست، من از اهل بیتی هستم كه خداوند رجس و پلیدی را از آنان دور و آنان را تطهیر كرده است؛ آنان كسانی هستند كه خداوند دوستی آنان را در كتاب خود واجب كرده (كه خداوند فرمود: بگو: بر این رسالت، جز دوست داشتن خویشاوندان نمی*خواهم) [17] «و هر كه كار نیكی كند به نیكویی*اش می*افزاییم» پس كار نیك همان دوست داشتن ما اهلبیت است.[18] مسعودی قسمتی از یكی از خطبه*های امام حسن ـ علیه السّلام ـ را چنین آورده است:
ما حزب الله رستگاریم، ما عترت نزدیك رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ هستیم، ما اهل*بیت طیّب و طاهر و یكی از دو «ثقلین» هستیم كه رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در میان شما باقی گذاشت. ثقل دیگر كتاب خدا است كه از هیچ سوی باطل در آن راه ندارد... پس از ما اطاعت كنید كه اطاعت ما واجب است؛ زیرا قرین طاعت از خدا و رسول و اولی الامر است كه: اگر در چیزی نزاع كردید آن را نزد خدا و رسول برید... و اگر نزد رسول و اولی الامر برده شود، آنان كه اهل استنباط علم هستند، آن را فرا خواهند گرفت.[19]
هلال بن یساف می*گوید: پای خطبه*ی حسن بن علی ـ علیه السّلام ـ بودم كه می*گفت: ای مردم كوفه! در باره ی ما از خدا بترسید. ما امیران شما و مهمانان شما هستیم. ما اهل بیتی هستیم كه خداوند درباره*ی ما فرمود: «إِنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْكُمْ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَكُمْ تَطْهِیراً».[20] گویا این خطبه بعد از مجروح شدن امام ـ علیه السّلام ـ در ساباط ایراد شده است.
امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ همچون پدر، علی*رغم آنچه درباره*ی بیعت مهاجرین و انصار با خلفای پیشین آمده، خلافت را حق خویش می*دانست. نامه*ی امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ به معاویه، نظیر برخی از اظهارات امام علی ـ علیه السّلام ـ حاوی انتقاد از انتخاب خلفای پیشین است. امام در این نامه كه آن را توسط حرب بن عبدالله ازدی برای معاویه فرستاد، با اشاره به استدلال قریش در سقیفه، به خویشی با رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ و پذیرش آن از سوی عرب، اظهار داشت: ما همین استدلال را در مواجهه با قریش كردیم، اما انصافی كه عرب در برخورد با قریش نشان داد، اینان برای ما نشان ندادند؛ آنان به اتفاق بر ما ظلم روا داشتند و با ما به دشمنی برخاستند. سپس امام ـ علیه السّلام ـ می*فرماید: ما به سبب ترسی كه از منافقان و احزاب داشتیم، آن مسائل را تحمّل كردیم و چیزی ابراز نكردیم تا این كه امروز گرفتار تو شدیم، تویی كه هیچ سابقه*ای در دین نداری و پدرت بدترین دشمن رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ و كتاب او بود. آنگاه امام ـ علیه السّلام ـ از او خواست تا همراه با مردمی كه با او بیعت كرده*اند، بیعت كند. معاویه در پاسخ نسبت به برخورد امام با جریان سقیفه نوشت: بدین ترتیب تو به صراحت، ابوبكر، عمر، ابو عبیده و زبیر و صلحای از مهاجر و انصار را مورد اتهام قرار دادی. من از تو چنین انتظاری نداشتم. معاویه، *سپس با بیان دیدگاه*های خود درباره*ی انتخاب ابوبكر توسط قریش و مهاجر و انصار، *و این كه آنان بهترین را برگزیدند، می*گوید: و الحال فیما بینی و بیك الیوم مثل احال الّتی كنتم علیها أنتم و ابوبكر بعد وفاهِ النبیّ ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ. امروز هم اختلاف میان من و تو، *همان اختلاف میان ابوبكر و شما پس از وفات رسول خداست. اگر می*دانستم كه مردم*داری تو، هواداریت از امت، سیاستت، توانایی فراهم آوردن مال و برخوردت با دشمن از من قوی*تر است با تو بیعت می*كردم، اما من حكومتی طولانی داشته*ام، تجربه*ی بیشتری دارم، از نظر سنّی نیز از تو بزرگترم، سزاوار است كه تو حاكمیت مرا بپذیری، اگر چنین كنی پس از خودم، *حكومت را به تو واگذار خواهم كرد و از بیت المال عراق مال فراوانی به تو خواهم بخشید و خراج هر كجای عراق را كه طلب كنی در اختیار تو خواهم گذاشت.[21]
اشاه*ی معاویه به شباهت درگیری او با امام علی ـ علیه السّلام ـ و فرزندش، با دعوای ابوبكر و علی ـ علیه السّلام ـ، در نامه*ی متبادله میان محمد بن ابی*بكر و معاویه نیز آمده است.[22] معاویه خود را خلف ابوبكر و عمر می*دانست و از آنان به شدت دفاع می*كرد؛ او در این كار قصد بهره*گیری سیاسی نیز داشت. زمانی در برابر امام علی ـ علیه السّلام ـ نیز نوشت: تو «بغی» بر خلفا كردی؛ و امام پاسخ داد: اگر چنین رفتار كرده، نباید از معاویه عذرخواهی كند. افزون بر آن كه او بغی نكرده است، بلكه از برخی از اعمال آنان انتقاد كرده و در این باره از هیچ كس هم عذرخواهی نخواهد كرد.[23]
به هر روی، عوامل مختلفی سبب شد تا مردم عراق و حجاز با امام حسن ـ علیه السّلام ـ بیعت كنند. گفته شده است قیس بن سعد در وقت بیعت گفت: بر كتاب خدا، سنت رسول و جهاد با ستمكاران با او بیعت می*كند؛ امام تنها كتاب و سنت را پذیرفته و فرمود: اینها برتر از هر شرطی هستند.[24] مداینی می*گوید: ابن عباس پس از شهادت امام علی ـ علیه السّلام ـ از خانه بیرون آمد و گفت كه از علی ـ علیه السّلام ـ پسری باقی مانده است (و قد تَرَكَ خَلَفاً) اگر دوست دارید (برای بیعت با او) بیرون آید و اگر كراهت دارید هیچ كس، بر دیگری (تعهّدی) ندارد. مردم برای حضرت علی ـ علیه السّلام ـ گریه كرده و اعلام رضایت كردند. امام از خانه بیرون آمد و ضمن خطبه*ای آیه*ی تطهیر را درباره*ی اهلبیت خواند و مردم با او بیعت كردند.[25] بعدها امام خطاب به مردم فرمود: شما نه از روی اكراه بلكه به اختیار با من بیعت كردید.[26] در نقل اصفهانی آمده است كه ابن عباس مردم را به بیعت با او دعوت كرد و آنان گفتند، كسی را دوست داشتنی*تر و سزاتر از او به خلافت نمی*شناسند. سپس با او بیعت كردند.[27]
در اینجا باید به یك مسأله*ی دیگر توجه داشت و آن اصل سیاسی پذیرفته شده در امر خلافت، یعنی بیعت اهل حَرَمین است. در این زمان كه حدود سی سال از رحلت رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ گذشته بود، نسل عظیمی از صحابه در فتوحات و نیز در جمل و صفین در گذشته بودند. به علاوه، مدینه از مركزیت خلافت درآمده بود. در این صورت اصل مذكور كه بیعت مهاجرین و انصار ساكن مدینه بود، مواجه با دو اشكال مزبور شد؛ بدین ترتیب مشكل به وجود آمده در این امر،*نشانگر آن بود كه اوضاع رو به دگرگونی است. خواهیم دید كه همراه با از بین رفتن این اصل،*اصل ولایت*عهدی توسط معاویه به عنوان جانشین اصل پیشین مطرح شد. بدین مطلب باید افزود كه از سران قریش نیز كمتر كسی كه بتواند مدعی خلافت باشد، باقی مانده بود. معاویه در نامه*ای به ابن عباس نوشت: اكنون درباره*ی قریش از خدا بترس! از آنان تنها شش تن باقی مانده: دو نفر در شام كه من و عمروبن عاص هستیم، دو نفر در حجاز كه سعد بن ابی وقاص و عبدالله بن عمر هستند و دو نفر در عراق كه تو و حسن بن علی هستید.[28]
در چنین شرایطی، عراق تنها می*توانست به فرزند امام علی ـ علیه السّلام ـ اعتماد كند و چنین كرد جز آن كه مردم عراق به دلیل دشواری*هایی كه داشتند نتوانسته در راهی كه انتخاب كردند، پایدار بمانند. در جریان بیعت با امام، كسانی كه اصرار بر جنگ با معاویه داشتند، بر آن بودند تا در شرایط بیعت، جنگ با معاویه را نیز بگنجانند. به این معنا كه ما بر سر جنگ با معاویه بیعت می*كنیم. امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ حاضر به پذیرش این شرط نشده و فرمود: با آنها بیعت می*كند به این شرط كه با هر كس جنگید بجنگند و با هر كس به مسالمت برخورد كرد، با مسالمت برخورد كند.»[29] طبیعی است كه امام جامعه نمی*تواند بر پایه*ی چنین شرطی با كسی بیعت كند. بلكه باید در امر مهمی همچون جنگ و صلح مختار باشد. این سخن امام چنان كه برخی برداشت كرده*اند به این معنا نبود كه امام از آغاز قصد جنگ نداشته است،[30] چه از اقدامات بعدی امام چنین بر می*آید كه امام خود از كسانی بوده كه بر جنگ اصرار داشته است. هدف اصلی از عدم پذیرش این شرط، حفظ حوزه*ی اقتدار خود به عنوان امام جامعه بوده است. پذیرش شرط آنها به این معنا بود كه آنان فرمانده*ی نظامی برگزیده*اند نه امام برای جامعه. به نوشته شیخ مفید، بیعت با امام در روز جمعه، بیست و یكم ماه رمضان سال چهلم هجرت بوده است.[31]

[1] . البته در كتب تاریخ، معمولاً پس از شهادت امام علی ـ علیه السّلام ـ از وی به عنوان كسی كه با بیعت حاضران ـ در كوفه سر كار آمده یاد می*شود نكـ: تاریخ الخلفای سیوطی ـ مسعود می*گوید: در بعضی از كتب تاریخ دیده است كه با محاسبه خلافت امام حسن ـ علیه السّلام ـ روایت «الخلافه بعدی ثلاثون سنه» درست می*شود؛ بعد هم خود با ذكر تاریخ خلافت هر یك از خلفا، این محاسبه را نشان می*دهد. مروج الذهب، ج2، ص429؛ باید توجه داشت كه عثمانیان كه بنیانگزار مذهب اهل سنت بعدی هستند تا اوایل قرن سوم خلافت امام علی ـ علیه السّلام ـ را نیز نمی*پذیرفتند.
[2] . طبقات الشعراء، ص109؛ و نكـ: الامتاع و المؤانسه، ج3، ص170.
[3] . نكـ: شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج10، ص67.
[4] . مختصر تاریخ دمشق، ج6، ص30، ج7، ص282.
[5] . ترجمه الامام الحسن ـ علیه السّلام ـ ابن عساكر، ص171.
[6] . ابن ابی الدنیا خبری نقل كرده كه امام علی ـ علیه السّلام ـ جانشین برای خود معرفی نكرد؛ نكـ: مقتل امیر المؤمنین ـ علیه السّلام ـ ، ص61.
[7] . مجمع البیان، ج2، ص403؛ كشف الغمه، ج2، ص159؛ الارشاد، ص220.
[8] . وقعه صفین، صص425ـ424 (پیكار صفین، ص580)؛ طبقات الكبری، ج3، ص34.
[9] . الفتوح، ج3، ص147.
[10] . الارشاد، ج2، ص8 (در متنی كه در ابن ابی الحدید، ج16،*صص31ـ30؛ مقاتل الطالبیین، ص33 آمده كلمه*ی وصی نیامده).
[11] . الفتوح، ج4، ص151 (در متن اصفهانی (مقاتل الطالبیین، ص36) و ابن ابی الحدید، ج16، ص24 آمده: ولاّنی المسلمون الامر من بعده؛ تفاوت دو نص آشكار است).
[12] . العقد الفرید، ج4، ص474.
[13] . الاغانی، ج11، ص116.
[14] . بحارالانوار، ج44، ص43.
[15] . نكـ: الحیاه *السیاسیه للامام الحسین ـ علیه السّلام ـ ، صص49ـ48.
[16] . مروج الذهب، ج2، ص431.
[17] . آنچه در كروشه آمده قسمت اول آیه مورد استناد است كه در اصل خبر نیامده و ادامه آیه با اتكای به قسمت اول ذكر شده است.
[18] . مقاتل الطالبیین، ص33؛ شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج16، صص30ـ31؛ ترجمه الامام الحسن ـ علیه السّلام ـ ، ابن سعد، ص167؛ انساب الاشراف، ج3، ص28؛ حیاه الصحابه، ج3، صص526ـ527.
[19] . مروج الذهب، ج2، ص432 (نساء/83).
[20] . ترجمه الامام الحسن ـ علیه السّلام ـ ، ابن سعد، ص167.
[21] . شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج16، صص33ـ36 (با تلخیص)؛ الفتوح، ج4، صص151ـ153؛ مقاتل الطالبیین، صص68ـ64.
[22] . انساب الاشراف، ج2، ص31؛ معاویه به محمد بن ابی*بكر نوشت: من و پدرت برتری علی را می*شناختیم، اما وقتی رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ درگذشت «فكان ابوك و فاروقه اول من ابتزّ حقّه و خالفه علی امره»، پدر تو و فاروقش اولین كسانی بودند كه حق او گرفته و با كار او مخالفت كردند. مروج الذهب، ج3، صص11ـ13.
[23] . نهج البلاغه، نامه*ی 28.
[24] . تاریخ الطبری، ج5، ص158.
[25] . شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج16، ص22؛ و نكـ: ص28.
[26] . الفتوح، ج4، ص156.
[27] . شرح نهج البلاغه، *ابن ابی الحدید، ج16، ص31.
[28] . الامامه و السیاسه، ج1، ص133؛ انساب الاشراف، ج4، ص105، ش315.
[29] . ترجمه الامام الحسن ـ علیه السّلام ـ ،*ابن سعد، صص155ـ 154؛ تاریخ الطبری، ج5، ص158؛ انساب الاشراف، ج3، ص29.
[30] . انساب الاشراف، ج3، ص29.
[31] . الارشاد، ج2، ص9.
رسول جعفريان ـ تاريخ سياسي اسلام (تاريخ خلفا)، ص363
پاسخ
سپاس شده توسط:
#7
اوضاع و شرایط عصر امام حسن(ع)
پس از رحلت رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ دقیقاً در همان روزهایی كه منافقین حادثه شرم آور سقیفه را به وجود آوردند عده ای فرصت طلب به رهبری ابوسفیان تصمیم گرفتند كه از آب گل آلود ماهی بگیرند. به همین مناسبت ابوسفیان چند نفر را تحریك كرد به سراغ ابن عباس رفت و گفت چه نشسته*ای كه خلافت و حكومت از بنی هاشم بیرون رفت، برخیز تا به خانه علی ـ علیه السّلام ـ رفته و با او بیعت كنیم، چون تو عموی پیغمبر هستی و سخن مرا هم قریش می*شنوند هر كه با ما مخالفت كرد او را می*كشیم. با این كیفیت به محضر امیرالمؤمنین ـ علیه السّلام ـ آمدند تا با او بیعت كنند ولی امیرالمؤمنین چون می دانست منظور ابوسفیان ایجاد اختلاف و فساد میان مسلمانان و بهره برداری برای خود است فرمود:
«اَیُّهَا النّاسُ شُقُّوا أمْواجَ الْْْْْْفَتَنِ بِسُفُنِ النَّجاهِ وَ عَرَّجُوا عَنْ طَریقِ المُناخَرَهِ، وضَعُفوا تیجانَ المْفاخَرَه اَفْلَحَ مَنْ نَهَضَ بِجَناحٍ اَوِ استَسلَمَ فأراحَ، هذا ماءٌ آجِنٌ، وَ لُقْمَهٌ یَغُصُّ بِها آكِلُها». [1]
ای مردم موجهای فتنه*ها را با كشتیهای نجات و رستگاری شكافته از آنها عبور كنید، و از راه مخالف منحرف گردید قدم بیرون نهید و تاجهای افتخار و بزرگی را از سر به زمین بگذارید كسی پیروز و رستگار است كه با پرو بال (یار و یاور) قیام كند و راحت و آسوده است آنكه تسلیم شده در گوشه*ای منزوی گردد (پس اكنون كه ما را یاوری نیست اگر حق خود را مطالبه نماییم) این مانند آب متعفّن بدبو است و لقمه*ای است كه در گلوی خورنده آن گرفته می*شود.
آری وقتی «إرْتَدَّ النّاسُ بَعْدَ النَّبیِ اَلاّسَبْعَه وَ یا اَلاّثَلاث» بعد از رحلت پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ جز عده بسیار قلیلی یعنی كمتر از انگشتان دست وفادار به سفارشات رسول الله و بیعتشان در روز غدیرخم با امیرالمؤمنین باقی ماندند چگونه حضرت امیر ـ علیه السّلام ـ با دست خالی قیام كند، بیست و پنج سال سكوت و انزوای آن حضرت گواه بر این است كه نهضت بال و پر می*خواهد. پس از شهادت امیرالمؤمنین ـ علیه السّلام ـ همان مردم به سراغ امام حسن ـ علیه السّلام ـ آمدند؛ مردمی كه در امتحانهای پی در پی رد شدند و نشان دادند كه اهل دنیا و هم پیاله معاویه هستند. صلح امام حسن ـ علیه السّلام ـ درست از همان منطق پدر والامقامش سرچشمه می*گیرد كه «أفْلَحَ مَنْ نَهَضَ بِجَناحٍ اَوِاستَسْلَمَ فَاراحَ» از آن گذشته اصلاً صلح برای حفظ اسلام و مسلمین یك امر تثبیت شده در روش رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ بوده است.
رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در حدیبیّه كه منزلی بین مكه و مدینه است با كفار قریش صلح كردند و در ضمن معاهده مقرر شد پیغمبر با اصحاب خود به طرف مدینه مراجعت كنند و از اعمال حج و عمره خودداری نمایند. و اگر چنانچه از طرف كفار قریش هم كسی به مدینه رفت و مسلمان شد او را هم به مكه برگرداند، و نیز پیغمبر حق دارد در سال آینده مدت سه روز بدون اسلحه در مكه اقامت نماید، و همچنین كفار راضی نشدند در اول عهدنامه محمد رسول الله بنویسند و پیغمبر هم دستور داد آن را پاك كنند و محمد بن عبدا... بنویسند.
آیا صلح پیامبر با كفار جز با انگیره سلامت اسلام و مسلمین بود. صلح امام حسن ـ علیه السّلام ـ هم با معاویه همین حكم را دارد، حسن بن علی چون یار و یاوری نداشت برای حفظ اسلام و جان اهل بیت و دوستان پدر تن به آن داد.
اهل تاریخ می*نویسد كه چهل هزار نفر با امیرالمؤمنین ـ علیه السّلام ـ بیعت كرده بودند تا جان دارند با معاویه و اهل شام بجنگند. هنگامی كه امیرالمؤمنین در تهیه مقدمات حركت بود ناگهان به شهادت رسید، پس از شهادت آن حضرت مردم با امام حسن ـ علیه السّلام ـ بیعت كردند، در این هنگام به امام حسن اطلاع دادند كه معاویه با گروهی از اهل شام به طرف عراق حركت كرده است.
حسن بن علی ـ علیه السّلام ـ با لشگریانی كه خود را برای حركت به شام آماده كرده بودند از كوفه بیرون شد و خود را برای مقابله با معاویه آماده كرد، حضرت مجتبی ـ علیه السّلام ـ ابتدا قیس بن سعد را با دوازه هزار تن به عنوان مقدمه لشگر شام فرستاد و خودش هم در مدائن فرود آمد. هنگامی كه امام حسن ـ علیه السّلام ـ در مدائن بودند یكی از میان لشگر فریاد زد قیس بن سعد كشته شد اكنون از هم پراكنده شوید؟!
در این هنگام مردم متفرق شدند و گروهی هم به طرف خیمه امام حسن ـ علیه السّلام ـ حمله آوردند و هر چه بود غارت كردند، حتی فرش امام حسن ـ علیه السّلام ـ را هم بردند، و یكی از غارت كنندگان خنجری بر ران آن حضرت زد، حضرت مجتبی ـ علیه السّلام ـ از این اوضاع ناراحت شد و از جانش بیمناك گردید و در محلی در مدائن منزل كرد.
مردم در همان روزهای نخستین بعد از شهادت پدر والامقام امام حسن ـ علیه السّلام ـ گروه گروه به محضرش شرفیاب شدند و با آن حضرت بیعت كردند ولی معاویه فوراً جاسوسانی به بصره و كوفه فرستاد تا هرچه می*گذرد گزارش كنند و در حكومت امام ـ علیه السّلام ـ از داخل دست به خرابكاری بزنند. امام ـ علیه السّلام ـ فرمان داد آنان را گرفتند و كشتند و حضرت نامه*ای برای معاویه فرستاد كه جاسوسان می*فرستی مثل آنكه با ما سر جنگ داری جنگ نزدیك است، منتظر باش انشاء الله.[2]
در یكی از نامه هایش به معاویه نوشت:
تعجب می*كنم كه قریش بعد از رحلت رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در جانشینی او به ستیزه برخاستند و خود را بر دیگران از عرب فقط به خاطر آنكه از قبیله پیامبرند برتر دانستند. ولی قریش در میان خود به برتری ما تن نداد و حال آنكه ما از آنان به پیامبر نزدیكتر و خواستار حق خویش بودیم. وحق ما را گرفتند و ما را كنار زدند. ما از جنگ پرهیز كردیم تا دشمنان و دورویان از این راه به تخریب اسلام برنخیزند. امروز هم از تو در تعجبم كه داوطلب چیزی هستی كه لایق آن نیست؛ نه در دین برتری داری و نه اثر خوبی از خویش به جای گذارده*ای، تو فرزند همان گروهی كه با پیامبر.جنگیدند و هم فرزند دشمن ترین مردم قریش نسبت پیامبر. ولی بدان كه جزای رفتارت با خداوند است و بالاخره خواهی دید كه سرانجام پیروزی از آن چه كسی است. قسم به خدا چیزی نخواهد گذشت كه عمرت پایان می*یابد و به دیدار خدا خواهی رفت و سزای اعمالت را خواهی دید.
علی ـ علیه السّلام ـ رفت، مسلمانان با من بیعت كردند، از خدا خواستارم كه در دنیا چیزی مرا ندهد كه از آن كمبودی در امر دیگرم (جهان آخرت) بوجود آید.
آنچه مرا بر آن داشت تا این نامه را به تو بنویسم این است كه بین خود و خداوند عذری داشته باشم. اگر تو نیز مثل سایر مسلمین این امر را بپذیری به مصلحت اسلام است و تو خود نیز بهره*ای بیشتر خواهی داشت. باطل را دنبال مكن، تو نیز چون دیگران با من بیعت كن!
معاویه در پاسخ حضرت نوشت:
حال من و تو همانند حال گذشتگان شما خاندان با ابوبكر است، یعنی همان گونه كه ابوبكر به بهانه تجربه بیشتر مقام خلافت را از علی ـ علیه السّلام ـ گرفت من نیز خود را از تو سزاوارتر می*بینم.
معاویه، نه تنها با بیعت با امام حسن ـ علیه السّلام ـ مخالفت كرد بلكه در صدد از میان برداشتن امام بر* *آمد، بعضی را پنهانی می*فرستاد تا آن حضرت را به شهادت رسانند. از این رو امام ـ علیه السّلام ـ در زیر پیراهن، زره می*پوشید و بی *زره به نماز نمی*رفت به همین جهت یك روز كه یكی از این مأموران مخفی معاویه به سوی امام تیر افكند به آن بزرگوار صدمه*ای وارد نشد.[3]
معاویه به بهانه از بین بردن اختلاف و اغتشاش عده*ای از سربازان خود را بسیج كرد تا برای جنگ با امام به عراق روند.
امام ـ علیه السّلام ـ نیز به حجربن عدی كندی دستور داد تا فرمانداران و نیز مردم را برای جنگ آماده سازد.
منادی در كوچه*های كوفه، فریاد می*زد «الصّلوه» مردم هم در مسجد جمع شدند. امام ـ علیه السّلام ـ به منبر رفت و فرمود: معاویه به جنگ شما آمده، شما نیز به اردوگاه نخلیه بروید...!
همه ساكت ماندند.
عدی، فرزند حاتم طائی از جا برخاست و گفت كه ای مردم: من پسر حاتم طائی هستم سبحان الله این سكوت مرگبار چیست كه شما را فرا گرفته است؟ چرا به امام و پسر پیغمبر جواب نمی*دهید، از غضب خدا بترسید آیا شما از ننگ باك ندارید.
آنگاه رو به امام كرد و گفت: گفتار شما را شنیدیم و با جان و دل به فرمانیم.
جمعی آماده شدند، امام ـ علیه السّلام ـ از آن جمع سپاهیانی را به فرماندهی حَكَمْ به شهر انبار فرستاد، ولی به محض رسیدن به جبهه حَكَمْ با معاویه ساخت و به همین ترتیب فرمانده بعدی عبیدالله بن عباس را با 12 هزار نفر به جبهه فرستاد. معاویه با وعده یك میلیون درهم او را فریفت و او هم شبانه با گروهی از دوستان خود به سوی معاویه گریخت. صبح فردا سپاه بی سرپرست ماند.[4]
آری یاران امام ـ علیه السّلام ـ از هر سو پراكنده شدند و دیگر به هیچ وجه ادامه جنگ به سود شیعیان وحتی اسلام نبود. چرا كه معاویه اگر به وسیله جنگ، رسماً پیروز می*شد، هم اساس اسلام را از هم می*پاشید و هم دودمان همه شیعیان و مسلمان راستین را از زمین بر می*چید.
پس ناگزیر، امام با شرایطی بسیار سخت تن به صلح داد.
شرایط صلح نامه:
1 ـ معاویه باید كتاب خدا وسنت رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ عمل كند.
2 ـ معاویه نباید بعد از خودش كسی را به عنوان خلیفه معرفی كند و باید اختیار تعیین خلیفه به مسلمین واگذار شود.
3 ـ مردم در هر جا هستند آزاد باشند و كسی از كارگزاران معاویه به جان و مال و ناموس آنان تجاوز نكند.
4 ـ اصحاب علی بن ابیطالب ـ علیه السّلام ـ و شیعیان او مورد اذیت و آزار قرار نگیرند و جان و مال و زنان و فرزندان آنها از تجاوز مصون باشند.
5 ـ معاویه حق ندارد نسبت به حسن و حسین و سایر فرزندان علی و خویشاوندان او نظر سوئی ابراز كند و باید آشكارا و در نهان از تحریكات بر ضد آنها خودداری نماید.
6 ـ معاویه باید این پیمانها را محترم بشمارد و آنها را مورد عمل قرار دهد و عهد و میثاق با پروردگار را فراموش نكند و خداوند را حاضر و ناظر بداند.
7 ـ بیت المال كوفه و خراج «دارابگرد» در منطقه فارس در اختیار حسن بن علی باشد و او مختار است بین یتیمان جنگ جمل و صفین تقسیم كند.
8 ـ امام ـ علیه السّلام ـ معاویه را امیرالمؤمنین نمی*خواند.
9 ـ معاویه نباید علی بن ابیطالب ـ علیه السّلام ـ را سب و ناسزا گوید.
معاویه همه شرایط را پذیرفت جز شرط آخر را و حاظر نشد دست از سب و شتم علی ـ علیه السّلام ـ بردارد فقط راضی شد كه هرگاه امام حسن ـ علیه السّلام ـ در مجلس حاضر است از سب و ناسزاگوئی نسب به علی ـ علیه السّلام ـ خودداری كند.[5]
همینكه امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ صلح را پذیرفت عده*ای به عنوان اعتراض و سرزنش حضرت به حضورش رسیدند.
امام ـ علیه السّلام ـ فرمود: نمی*دانید كه من برای شما چه عملی انجام داده*ام. قسم به خدا كه آنچه من كرده*ام از برای شیعیان بهتر است از آنچه آفتاب بر آن طلوع می*كند.
«ألا تَعْلَمُونَ إنّی اِمامُكم وَ مُفَتَرضُ الطّاعَه عَلَیكُم وَ اَحَدُ سَیَّدی شَبابِ أهْلِ الجنَّهِ بِنَصٍّ مِنْ رَسُولِ الله عَلَیَّ».
آیا نمی*دانید كه من واجب الاطاعه شمایم و یكی از بهترین جوانان بهشتم به نص حضرت رسالت ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ گفتند: بلی پس فرمود: آیا نمی*دانید كه آنچه خضر كرد موجب غضب حضرت موسی شد، چون وجه حكمت بر او مخفی بود و آنچه خضر كرده بود نزد حقتعالی عین حكمت و صواب بود، آیا نمی*دانید كه هیچیك از ما نیست مگر آنكه در گردن او بیعتی از خلیفه ستمكاری كه در زمان اوست واقع می*شود مگر قائم ما ـ علیه السّلام ـ كه حضرت عیسی ـ علیه السّلام ـ در پشت سر او نماز خواهد خواند.[6]
چند روز پس از قرارداد صلح امام ـ علیه السّلام ـ به منبر رفت و بعد از حمد ثنای الهی فرمود: ای مردم، معاویه خیال می*كند كه من او را برای خلافت سزاوار می*دانم و برای خود صلاحیتی در آن نمی*بینیم!، معاویه خیال خامی كرده است. من در كتاب خدا و بر زبان پیامبر خدا، بیشتر از مردم بر آنان اختیار دارم. به خدا سوگند، كه اگر مردم با من بیعت كنند و مرا اطاعت و یاری نمایند، آسمان قطره هایش را و زمین بركتش را بر آنان ارزانی می*دارد، و تو ای معاویه در آن (خلافت) طمع نمی*كنی!!
پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرموده است: هرگاه اختیار امتی را كسی بدست بگیرد كه عالمتر از او درمیان آنان باشد، امور آنان رو به عقب خواهد رفت، تا همچون گوساله پرستان (بنی اسرائیل) شوند. بنی اسرائیل. هارون را رها كردند و اطراف گوساله را گرفتند در حالیكه می*دانستند هارون جانشین موسی است این امت هم علی ـ علیه السّلام ـ را رها كردند در حالی كه از پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ شنیده بودند كه به علی ـ علیه السّلام ـ می*فرمود: « تو نسبت به من همچون هارون نسبت به موسی هستی مگر از جهت پیامبری، كه پیامبری بعد از من نیست.»
پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ هم از قومش به غار فرار كرد در حالیكه آنان را به سوی خدا می*خواند، اگر یارانی بر علیه آنان می*یافت از آنان فرار نمی*كرد. من نیز اگر یارانی می*یافتم با تو ای معاویه بیعت نمی*كردم.
خداوند برای هارون راه نجاتی قرار داد هنگامی كه او را تضعیف كردند و نزدیك بود او را بكشند و یاری پیدا نكرد.
پیامبر را نیز هنگامی كه یاری نیافت راه نجات داد كه به غار رفت. من و پدرم نیز وقتی امت ما را رها كنند و با غیر ما بیعت نمایند و یاری پیدا نكنیم راه نجاتی از جانب پروردگار خویش خواهیم داشت. اینها سنتها و مثالهایی است كه ما امامان مردم، یكی از دیگری می*آموزیم. ای مردم، اگر ما بین مشرق و مغرب عالم بگردید جز من و برادرم كسی را فرزند پیامبر نخواهید یافت![7]
اما معاویه پس از این به شروط قرار داد صلح عمل نكرد، ابتدا كتاب خدا و سنت رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ را ترك كرد و بعد یكی پس از دیگری پیمانها را شكست. فرزند شرابخوارش را برای خلافت معرفی كرد، امیرالمؤمنین علی ـ علیه السّلام ـ را حتی در حضور امام حسن ـ علیه السّلام ـ ناسزا گفت.
مروان حكم را در مدینه حاكم ساخت و او را بر حسنین ـ علیه السّلام ـ مسلط نمود و او هم هرچه دلش خواست به آن دو بزرگوار جسارت نمود و سپس امام مجتبی را مسموم نمود و شهید كرد و حتی از پرداخت خراج دارابگر فارس هم خودداری نمود و اهل بصره را وادار كرد تا از پرداخت خراج به امام ـ علیه السّلام ـ خوداری كنند. یك روز معاویه برای خواندن خطبه وارد كوفه شد و بین صحبتهایش گفت: ای مردم كوفه من برای این با شما جنگ نكردم تا نماز بخوانید و یا روزه بگیرید و یا زكوه بدهید و یا اینكه حج بجا آورید زیرا من می*دانم كه شما این اعمال را بجا می*آورید، علت جنگیدن من با شما برای این بود كه بر شما ریاست وامارت داشته باشیم!! اكنون به این مقصود خود رسیده*ام و شما هم از این جریان ناراحت شده*اید، هر خونی كه در این راه ریخته شد و هر مالی كه غارت گردید و آسیب دیده از بین رفت و دیگر قابل جبران نیست اكنون من به هیچیك از شروط این عهدنامه عمل نخواهم كرد و آن را زیر پای خود خواهم افكند.
معاویه از این پس مشغول به سركوب مخالفان شد. مغیرهبن شعبه با اطلاع شد كه شخصی به نام معین بن عبدالله و عده*ای از دوستان او حاضر به بیعت با معاویه نیستند، مغیره همه آنها را دستگیر كرد و به معاویه نوشت با آنها چه كنم معاویه دستور داد اگر معین به خلافت ما اقرار كرد او را آزاد كن مغیره، معین را حاضر كرد و گفت: اینك شهادت بده و اقرار كن، معاویه امیرالمؤمنین است، معین گفت: «أشهد اُنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ حَقُّ وَ اَنَّ السّاعَهَ آتَیَهُ لا رَیْبَ فِیها وَ أنَّ الله یَیْعَثُ مَنْ فیِ الْقُُبُور».
مغیره دستور داد فوراً معین بن عبدالله را گردن زدند. عبدالرحمن می*گوید با پدرم نزد معاویه بودیم معاویه رو به پدرم كرد و گفت: برایم حدیث بخوان. پدرم گفت: از حضرت رسول ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ شنیدم كه فرمود: دوران خلافتت سی سال بیشتر نخواهد بود، سپس زمان سلطنت خواهد رسید، عبدالرحمان گفت: معاویه دستور داد ما را با لگد و مشت از مجلس بیرون كردند.

[1] . خطبه 5، نهج البلاغه.
[2] . ارشاد مفید، ص 170.
[3] . بحار، ج 44، ص33.
[4] . ارشاد مفید، ص 172.
[5] . بحار، ج 43، ص 65 ـ 44.
[6] . احتجاج، طبرسی، ج 2، ص 9.
[7] . احتجاج، ج 2، ص 8.
سيدكاظم ارفع - سيره علمي اهل بيت (ع)، ج 4 ص 24
پاسخ
سپاس شده توسط:
#8
معاویه و درخواست صلح
نكته ای كه در روشن كردن موضع امام اهمیت دارد آن است كه امام حسن - علیه السلام - درخواست صلح را مطرح نكرده است. معاویه می خواست بدون دردسر عراق را تصرف كند و اصرار داشت تا امام را به كناره گیری از حكومت راضی كند. در برابر این نظر، برخی از منابع، به دنبال شایعاتی كه در همان زمان نشر می شده - و كسانی از راویان اخبار، آنها را به عنوان خبر تاریخی گزارش كرده اند، ـ چنین وانمود كرده اند كه امام خود صلح را مطرح كرده و طبعاً به آن تمایل داشته است.[1] شواهدی وجود دارد كه نظر اول را تأیید می كند. نخستین شاهد خبر یعقوبی است كه گوید: معاویه گروهی را به ساباط مدائن فرستاد تا درباره*ی صلح با امام حسن - علیه السلام - سخن بگویند. این همان ملاقاتی است كه امام در آن، صلح را رد كرد.[2] بنابر این امام، اولین درخواست صلحِ معاویه را رد كرده است. شاهد دیگر نامه*های نخست امام به معاویه است كه در همه*ی آنها بر موضع جنگ پافشار ی شده و در آنها تهدید شده است كه اگر تسلیم نشود با سپاه او روبرو خواهد شد. امام به فرستاده معاویه نیز فرمود: به معاویه بگو كه میان ما و او جز شمشیر حاكم نخواهد بود. همه*ی اینها نشانگر آن است كه موضع امام بر موضع جنگ بوده است. شاهد دیگر آن كه امام در سخنرانی خود با مردم به صراحت بر این نكته تأكید كردند كه معاویه صلحی را از ما خواسته است كه هیچ شرافت و عزتی در آن نیست. اگر برای جنگ آماده هستید من در كنار شما هستم، اما اگر حیات را دوست دارید بگویید تا صلح او را بپذیریم.[3] سبط بن جوزی می نویسد: زمانی كه امام حسن ـ علیه السلام ـ دریافت كه مردم از اطراف او پراكنده شده و كوفیان به او خیانت كرده اند، به صلح تمایل یافت. پیش از آن، معاویه او را به صلح دعوت كرده بود، امّا امام آن را نپذیرفته بود. او می افزاید: این معاویه بود كه درباره صلح با او به مراسله پرداخت.[4] شیخ مفید نیز نوشته است كه: معاویه درباره صلح به امام نامه نوشت.[5]
به اعتقاد ما همان طور كه در موارد دیگر نیز گفته ایم، شایعاتی كه معاویه درباره صلح منتشر كرد، سبب شد تا كسانی از مورخان اظهار كنند كه خود امام - علیه السلام -، صلح را پیشنهاد كرده است. در گزارشی آمده است كه معاویه جاسوسان خود را در میان سپاه مقدم امام فرستاد تا بین آنها شایع كنند كه امام حسن - علیه السلام - با نامه نگاری به معاویه درخواست صلح كرده است، چرا شما جان خود را به خطر می اندازید؟[6] معاویه برای فریب عبیدالله بن عباس به او نوشت: إن الحسن بن علی قد راسلنی فی الصلح.[7] چنین شایعاتی، بعدها به صورت نقل های تاریخی در آمده و واقعیات را دگرگون كرده است.
دلایل پذیرش صلح از سوی امام
دلایل چندی سبب شد تا امام نتواند به مقصد اصلی كه جنگ شرافتمندانه با معاویه بود دسترسی پیدا كند، از این رو ضروری دید تا برای حفظ اصل اسلام و جلوگیری از خونریزی بی نتیجه، خودداری كند. اینك مواردی از آن دلایل:
الف: سستی مردم در حمایت از امام، از مهم ترین دلایل اقدام امام برای اتخاذ موضع جدید بود. هیچ كس نمی تواند مدعی شود كه امام - علیه السلام - به جنگ با معاویه اعتقاد نداشت. سخنان و مواضع او كاملاً خلاف این نكته را ثابت می كند. ماجرای ساباط از مهم ترین نشانه هایی بود كه ثابت می كرد امام - علیه السلام - نمی توانست برای جنگ به این مردم تكیه كند. در آنجا بود كه امام به قول شیخ مفید، دریافت كه مردم او را خوار كرده اند. [8] شمار زیادی از این مردم، در جنگ های جمل، صفین و نهروان در حمایت از امیرالمؤمنین علی - علیه السلام - به قتل رسیده بودند و اینك خسته از جنگها، دیگر توان ادامه این جنگ را در خود نمی دیدند و حتی خود را طلبكار حكومت دانسته و خون خود را از اهل بیت ـ علیهم السلام ـ طلب می كردند. آنها امام - علیه السلام - را مسؤول خون كشتگان خود می انگاشتند. گذشت كه وقتی خبر فرار جمعی از سپاه به گوش امام - علیه السلام - رسید، آن حضرت رو به مردم كرد و فرمود: «شما با پدرم (در ادامه جنگ) مخالفت ورزیده و كار را به حكمیت كشاندید در حالی كه پدرم موافق نبود، او شما را به ادامه جنگ فرا خواند و شما ابا كردید تا این كه به دیدار پروردگارش شتافت. پس از آن به سراغ من آمدید و بیعت كردید و قرار شد تا با هر كس نبرد كردم شما نیز بجنگید و با هر كس به صلح رفتار كردم شما نیز چنین كنید. امروز به من خبر رسیده كه اشراف شما به سوی معاویه رفته اند و با او بیعت كرده اند، همین برایم كافی است. مرا در مورد دین و جانم فریب ندهید.»[9] جاحظ درباره علت كناره گیری امام حسن - علیه السلام - می نویسد: «وقتی پراكندگی اصحابش و درهم ریختگی سپاهش را دید، با شناختی كه از برخوردهای مختلف این مردم با پدرش داشت و می دانست كه هر روز به نوعی و رنگی رفتار می كنند، از حكومت كناره گرفت.» [10]
امام دریافت كه به این مردم نمی توان اعتماد كرد. این عدم اعتماد، تنها شامل عدم همكاری آنها نبود، بلكه امام می فرمود: «والله لو قاتلت معاویه لاخذوا بعنقی حتّی یدفعونی الیه سلماً؛[11] به خدا سوگند اگر با معاویه درگیر شوم، اینان گردن مرا گرفته به صورت اسیر به او تحویل می دهند.» امام - علیه السلام - در جای دیگری فرمود: «و رأیت اهل العراق، لایثق بهم أحد ابداً إلا غلب؛ اهل عراق مردمانی هستند كه هر كس به آنها اعتماد كند، مغلوب خواهد شد»؛ زیرا هیچ كدام با دیگری در فكر و خواسته ها، موافقت ندارند. آنان نه در خیر و نه در شر، هیچ قصد جدی ندارند.[12] با مردمی پراكنده، مذبذب و فاقد اراده، امكان برپایی جنگی با اهل شام كه اتحادی كامل و هدف و نیتی مشخص داشتند، وجود نداشت. نگاهی به سخنان دردناك امیرالمؤمنین - علی علیه السلام - كه در سال های 39 و 40 هر منصفی را قانع می كند كه راهی جز واگذاری عراق به شام وجود نداشت. امام حسن ـ علیه السلام ـ نمی توانست با دست خالی، خود و شماری از شیعیانش را تسلیم شامیانی كند كه فرمانده آنها، «بسر بن ارطاه» خونخوار بود. اكنون با صلح، بهانه*ای برای حفظ عراق از چپاول و غارت وجود داشت. ممكن بود كه امام - علیه السلام - با شماری اندك از سپاهیانش مقاومت كند و به شهادت برسد، اما، نتیجه آن چندان روشن نبود. معاویه با طرح خون خواهی عثمان، فضای مسمومی ایجاد كرده بود. او علاوه بر شام، اكنون مصر و بسیاری از نقاط دیگر را در اختیار داشت. در برابر او امیرالمؤمنین - علی علیه السلام - با آن همه سابقه و نفوذ كلام، كاری از پیش نبرده بود، و این دلیلی جز زبونی عراق در برابر شام نداشت، در چنین وضعیتی شهادت امام - علیه السلام - نیز لوث می شد. این شخصیتی است كه همه از معاویه می شناسند و در شناسایی آن، نیازی به اصرار و اثبات نیست. گاه به خطا گفته شده است كه امام - علیه السلام - از خونریزی بیزار بود. چنین چیزی درست نیست، او در طول جنگ جمل و صفین، خود در صحنه نبرد حضور داشت، سیره پدر را هم كاملاً تأیید می كرد. آنچه امام - علیه السلام - نمی پذیرفت، خونریزی بی حاصلی بود كه نتایج سیاسی روشنی نداشت.
ب: نكته دیگری كه دلیل صلح را از دید امام - علیه السلام - روشن می كند، آن است كه اساساً برپایی جنگ در شرایط عادی، منوط به حضور مردم بوده و حاكم در حد خاصی می تواند، آنان را به حضور در جنگ وادار كند. در واقع دو نكته را باید از یكدیگر جدا كرد، یكی آن كه آیا حاكم مسلمانان می تواند، به هر صورت و حتی در شرایط مخالفت آشكارِ اكثریت مردم، جنگ را آغاز كند؟ اگر چنین كاری را می تواند انجام دهد، در چه شرایطی؟ نكته دوم آن كه به فرض حاكم بتواند چنین كند، آیا چنین كاری به مصلحت مسلمانان است یا نه؟
اصولاً سیره رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - آن بود كه در امر جنگ با مسلمانان مشورت می كرد. ما این مسأله را در بررسی جنگ های دوران آن حضرت بیان كرده ایم. این در حالی بود كه اولاً رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - از ابتدا با مردم بیعت كرده بود، و ثانیاً آن كه جهاد در شمار فروعات اسلام بوده و اصولاً وظیفه مسلمانان است كه همانند نماز، به این دستور نیز عمل كنند. پس چرا آن حضرت، به رغم این دو نكته، در امر جنگ با مردم مشورت می كرد؟ دلیل آن این بود كه بار جنگ بسیار سنگین بوده و مردم این بار را بر دوش می كشیدند. نماز خواندن عبادتی است كه تنها وقت محدودی را از یك مسلمان می گیرد. اما جنگ سبب از بین رفتن جان و مال مسلمانها و گاه آوارگی و خانه به دوشی است. با وجود چنین پیامدهایی برای جنگ كه با شهادت یك نفر، طایفه ای نگران و ناراحت می شوند، طبیعی است كه مردم در جریان آن قرار گرفته و با مشورت در این زمینه، قدری از بار این خسارات را بر دوش گیرند. رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم ـ به رغم آن كه جهاد از فروعات اسلام بود ـ در جنگ های پیش از بدر از انصار، كه تعهد شركت در جنگ های آن حضرت را نداشتند استفاده نكرد. در بدر نیز، تنها پس از اعلام آمادگی رهبران آنان، از ایشان بهره گرفت. بعدها در احد و احزاب نیز مشورت هایی با آن ها داشتند.
اما درباره این نكته كه آیا در زمینه جنگ می توان كاری را بر مردم تحمیل كرد یا نه؟ سیره امیرمؤمنان علی - علیه السلام - بر آن بود كه تنها با نصیحت و احیاناً در دست گرفتن درّه (شلاق) به تربیت مردم بپردازد. اما امام - علیه السلام - حاضر نبود برای وادار كردن مردم برای شركت در جنگ از شكنجه و شمشیر استفاده كند.[13] آن حضرت به طور صریح می فرمود: «من دیروز فرمان می دادم، امروز فرمانم می دهند. دیروز باز می داشتم، و امروز بازم می دارند. شما زنده ماندن را دوست دارید و لیس لی أن أحملكم ما تكرهون، نرسد به من تا به چیزی وادارمتان كه ناخوش می انگارید.» [14]
امام مجتبی - علیه السلام - نیز به همین سیره پایبند بود. زمانی كه می دید مردم خود مایل به داشتن چونان امامی نیستند و حاضر به حفظ موقعیت خویش در برابر شام نیستند، طبیعی بود كه او بعد از نصایح لازم كه بخش عمده را پدرش پیشاپیش كرده بود، عراق را رها كرده و به مدینه برود. امیرالمؤمنین علی - علیه السلام - مردم عراق را از آینده سختی كه در انتظارشان بود آگاه می كرد: بدانید كه بعد از من به سه بلا گرفتار خواهید آمد. خواری و ذلتی همه گیر، شمشیری كشنده و استبداد و خودكامگی ستمكاران. در آن حالات مرا یاد خواهید كرد و آرزو می كنید كه كاش مرا می دیدید و یاریم می كردید و خون های خود را برای دفاع از من بر خاك می ریختید. [15]
امام حسن ـ علیه السلام ـ در شرایط دشوار عراق، و بی اعتنایی مردم به درخواست های وی برای جنگ، در آستانه اصرار معاویه بر كناره گیری وی، ضمن سخنانی به بیان مواضع خود پرداخت. امام در آغاز اعلام كرد كه درباره جنگ با شام هیچ گونه تردید و دودلی ندارد: «والله لایثینا عن أهل الشام شك و لا ندم، و إنّما نقاتل أهل الشام بالصّبر و السلامه»؛ شك و پشیمانی ما را از جنگ با شامیان باز نمی دارد بلكه ما با بردباری و آرامش، با آنها می جنگیم». آنگاه امام به بیان روحیه مردم پرداختند: «شما با گذشته خود تفاوت كرده اید. آنگاه كه به صفین می رفتید، دینتان در پیش رویتان بود، اما امروز دنیاتان مقدم بر دینتان است». آنگاه افزود: «شما در بین دو جنگ خونین صفین و نهروان قرار گرفته اید، بر كشته های خود می گریید و درباره آنها، در طلب خون خویش هستید.... و اكنون معاویه از ما تقاضای صلح كرده، صلحی كه هیچ گونه سرافرازی و شرافت و انصافی در آن وجود ندارد. «الا و انّ معاویه دعانا الی امر لیس فیه عزّ و لا نصفه». امام با این بیان به مردم عراق اعلام كرد وارد شدن در كار صلح به هیچ روی به نفع مردم عراق نیست. پس از آن، امام از مردم خواست تا تكلیف او را روشن كنند: «فان اردتم الموت رددناه علیه و حاكمناه الی الله عزوجل بظبی السیوف، و ان اردتم الحیاه قبلناه و اخذنا لكم الرضی؛ اگر آماده برای نبردید، صلح او را رد كرده با تكیه بر شمشیرمان، كار او را به خدا واگذاریم؛ اما اگر ماندن را دوست دارید، صلح او را بپذیریم و برای شما امان بگیریم». در این وقت مردم از هر سوی مسجد به فریاد درآمده و با ندای «البقیه البقیه» صلح را امضا كردند. [16]
امام حسن ـ علیه السلام ـ در جای دیگری فرمود: «انّی رأیت هوی عظم الناس فی الصلح، و كرهوا الحرب فلم احبّ ان احملهم علی ما یكرهون؛ من خواسته بیشتر مردم را در صلح و ناخشنودی نسبت به جنگ دیدم و دوست ندارم تا آنها را بر آنچه ناخوش دارند، اجبار كنم».[17]
در جای دیگری فرمود: «اری اكثركم قد نكل عن الحرب و فشل فی القتال و لست اری احملكم علی ما تكرهون؛[18] من دیدم كه بیشترین شما از جنگ رویگردان شده و در جنگ سست اند. و من چنان نیستم تا شما را بر آنچه ناخوش دارید، اجبار كنم».
امام - علیه السلام - عدم همراهی مردم را دلیل واگذاری خلافت به معاویه یاد كرد و در شرایط عادی، راه حلی جز این امر وجود ندارد.
آن حضرت در جای دیگری فرمود: «والله انی سلمت الامر لانی لم اجد انصاراً، و لو وجدت انصاراً لقاتلته لیلی و نهاری حتی یحكم الله بیننا و بینه؛[19] به خدا سوگند! من از آن روی كار را به او سپردم كه یاوری نداشتم. اگر یاوری می داشتم شبانه روز با او می جنگیدم تا خداوند میان من و آنان حكم كند».
ج: یكی دیگر از دلایل امام - علیه السلام - برای پذیرش صلح، آن بود كه اقدام مزبور برای حفظ شیعیان انجام شده است. معترضان به امام - علیه السلام - از دو گروه بودند، كسانی كه از افراطیون خارجی بوده و به همین دلیل با امیرالمؤمنین علی - علیه السلام - نیز درگیر شده بودند، و گروهی از شیعیان كه روحیه انقلابی و آتشین داشته و با تسامح میانه ای نداشتند. آنها با صلح مخالف بوده و گاه و بیگاه به امام - علیه السلام - اعتراض می كردند. از میان معترضان كسانی بودند كه امام - علیه السلام - را «مذل المؤمنین» خواندند.
امام - علیه السلام - در مقابل، اقدام به پذیرش صلح را عزت آور دانسته و خود را معز المؤمنین معرفی می كردند. دلیل این امر را نیز چنین یاد می كردند:« انی لما رأیتك لیس بكم علیهم قوّه، سلمت الأمر لأبقی أنا و أنتم بین أظهركم، زمانی كه دیدم شما قدرت كافی در اختیار ندارید، كار را تسلیم كردم تا من و شما بمانیم». از عبارات دیگر آن حضرت، چنین به دست می آید كه مقصود از ماندن آنها و خود حفظ تشیع بوده است. امام - علیه السلام - در سخنی، اقدام خود را شبیه سوراخ كردن كشتی توسط آن عالم همراه حضرت موسی - علیه السلام - كرد كه هدف او حفظ كشتی برای صاحبانش بود. [20]
امام در سخن دیگری فرمود: «فصالحت بقیاً علی شیعتنا خاصّه من القتل فرأیت دفع هذه الحروب إلی یوم ما، فانّ الله كل یوم هو فی شأن، من برای حفظ شیعیانمان از قتل مصالحه كردم، و اندیشیدم تا این جنگها را مدتی به تأخیر بیندازم، چه خداوند هر روز دست اندر كار، كاری است».[21]
آن حضرت در پاسخ یكی دیگر از معترضان فرمود: «ما أردت بمصالحتی معاویه إلا أن أدفع عنكم القتل عندما رأیت تباطیء أصحابی عن الحرب و نكولهم عن القتال، هدف من در مصالحه با معاویه جز آن نبود كه وقتی سستی یارانم را از جنگ و رویگردانی آنها را از نبرد دیدم، دست كم جان شما را حفظ كنم».[22]
امام - علیه السلام - در برابر معترض دیگری، صلح خویش را به صلح جدش پیامبر ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ شبیه كرد، با این تفاوت كه آن صلح، صلح با كفار«بالتنزیل» بوده و این با كفّار«بالتأویل».سپس فرمود: «و لولا ما اتیت، لما ترك من شعیتنا علی وجه الأرض أحد إلا قتل، اگر من چنین نمی كردم، از شیعیان ما، كسی باقی نمی ماند جز آن كه كشته می شد»[23].
امام - علیه السلام - در پاسخ اعتراض حجر بن عدی، فرمود:«یا حجر! لیس كل الناس یحب ما تحب، و ما فعلت الا إبقاءً علیك، و الله كل یوم هو فی شأن، ای حجر! همه مردم آنچه را تو دوست داری، خوش نمی دارند. من این اقدام را جز به قصد زنده ماندن تو (و امثال تو) نكردم، خداوند نیز هر روز دست اندر كار، كاری است»[24]
مالك بن ضمره درباره صلح به امام اعتراض كرد. امام در پاسخ او فرمودند:«یا مالك! لا تقل ذلك، إنی لما رأیت الناس تركوا ذلك الا أهله، خشیت ان تجتثّوا عن وجه الارض، فأردت أن یكون للدین فی الارض ناعی، ای مالك! چنین مگوی، زمانی كه من دیدم كه مردم جز عده ای این كار را ترك كردند، ترسیدم كه ریشه شما از زمین كنده شود. پس مصمم شدم تا برای دین، در روی زمین فریادگری باقی بگذارم»[25]
امام - علیه السلام - در سخن دیگری فرمود:«انما هادنت حقناً للدماء و صیانتاً و اشفاقاً علی نفسی و أهلی و المخلصین من أصحابی، من صلح را پذیرفتم تا از خونریزی جلوگیری كرده و جان خود، خانواده و اصحاب صمیمی خودم را حفظ كرده باشم»[26]
معترضان، نوعاً علاقمند به اهل بیت بوده و كسانی از آنها همانند حجر بن عدی خلافت را تنها حق آل علی می دانستند، با این حال، به سبب آگاهی از كینه توزی امویان به اسلام، و داشتن روحیه انقلابی، بر آن بودند تا به هر صورت، در مقابل آنها بایستند. جملات فوق كه به عمد به تفصیل نقل كردیم، به خوبی نشان می دهد كه بینش امام - علیه السلام - بسیار قوی و منطقی بوده است. آن حضرت دریافته بود كه معاویه با چهره حق به جانبی كه گرفته و با سپاه عظیم بی شعوری كه در اختیار دارد، می تواند حركت محدود عراق را سركوب و برجستگان خاندان علوی و شیعیان را به بهانه قتل عثمان نابود كند. معاویه تمام ظواهر كار را به نفع خود شكل داده بود. اكنون كمتر كسی از صحابیانِ به نام، كه توان عرضه در برابر او را داشته باشد، باقی مانده بود. تا این زمان، او توانسته بود عراق را نیز به تردید وا دارد.
به همین دلیل، و دلایل دیگر، مردم عراق را از گرد امام - علیه السلام - پراكنده شده بود. تصور این نكته دشوار نیست كه اگر معاویه در اواخر زمان امیرالمؤمنین علی - علیه السلام - نیز می خواست عراق را بگیرد، امام - علیه السلام - نمی توانست در برابر او اقدامی جز آنچه فرزندش امام حسن - علیه السلام - انجام داد، انجام دهد. وجود شماری از افراد مخلص، اما اندك، كافی نبود تا امام حسن ـ علیه السلام ـ، جنگ را آغاز كند. برای دریافت این نكته كه اگر امیرالمؤمنین علی - علیه السلام - نیز در آن شرایط بود، راهی جز این اقدام نداشت، توجه به برخورد امام - علیه السلام - با مسأله حكمیت قابل توجه است. امیرالمؤمنین علی - علیه السلام - به برخی از معترضان به پذیرش حكمیت كه اصرار داشتند جنگ را ادامه دهند، فرمود:«شما می بینید كه سپاه من چگونه با من به مخالفت برخاسته است. شما جمعیتی كوچك در میان اكثریت آن چنانی هستید. اگر جنگ را آغاز كنیم، همین اكثریت مخالف جنگ، دشمنی شان با شما بیشتر از اهل شام است. زمانی كه اهل شام و اینها با یكدیگر متحد شوند، همه شما را نابود خواهند كرد. به خدا سوگند! من نیز به این حكمیت راضی نیستم، اما تسلیم خواست اكثریت شدم، بدان جهت كه بر جان شما می ترسیدم»[27]
به هر حال حفظ شیعه از اصول و ضرورت هایی بود كه امام - علیه السلام - را به پذیرش اقدامی وادار كرد كه انجام آن رشادت خاص خود را می طلبید. برای امام - علیه السلام - و اصولاً هر فرد مكتبی، مهم آن است تا به رسالت شرعی خویش عمل كند نه آن كه به دلیل احتمال طعنه های مردم، خود را به دامی دراندازد كه جز نابودی خود و همراهان حاصلی ندارد. امام مجتبی - علیه السلام - درباره صلح خود فرمود:«والله! الّذی عملت خیر لشیعتی ممّا طلعت علیه الشمس او غربت. [28] و امام باقر درباره این اقدام فرمود: والله! الذی صنع الحسن بن علی، كان خیراً لهذه الامه مما طلعت علیه الشمس»[29]
متن صلحنامه
درباره مواد صلحنامه امضا شده میان امام حسن - علیه السلام - و معاویه در منابع تاریخی اتفاق نظر كاملی وجود ندارد. در اینجا نه تنها شایعات منتشره در آن ایام، بلكه غرض ورزی های مورخان و راویان نیز اثر فراوانی در آشفتگی های مربوط به نقل مواد صلحنامه گذاشته است. بزرگ نمایی پاره ای از مواد به همراه سانسور سایر بندهای صلحنامه، جعل موادی غیرواقعی و نادرست، بی توجهی به ذكر شروط اساسی جهات مختلف، تحریفی است كه در این نقل*های تاریخی بروز كرده است.[30] صرف نظر از این موارد، نقل*های مختلف و پراكنده*ای درباره مواد این صلحنامه وجود دارد كه هر كدام قسمتی از متن اصلی را یادآور شده اند. آل یاسین و برخی دیگر این نقلها را گردآوری كرده اند و در مجموع آنها را در یكجا فراهم آورده اند. در اینجا ما متن اصلی آن را نقل كرده و سپس به برخی از مواردی كه به طور پراكنده آمده خواهیم پرداخت.
چند منبع كهن، یكی ابن اعثم كوفی، دیگری بلاذری و سوم ابن شهرآشوب تلاش كرده اند متن كامل صلحنامه را به صورت یك معاهده رسمی بیان كنند. مقدماتی كه درباره متن مزبور آمده، نشانگر درستی متن مورد نظر می باشد.
ابن اعثم می نویسد: زمانی كه برخورد میان امام - علیه السلام - و معاویه به صلح انجامید، امام حسن - علیه السلام - عبدالله بن نوفل را خواست و به او فرمود: نزد معاویه برو و به او بگو:«اگر مردم بر جان و مال و فرزندان و زنان خود ایمن هستند، من با تو بیعت می كنم، در غیر این صورت، با تو بیعت نخواهم كرد.»عبدالله نزد معاویه رفت و (از پیش خود) به او گفت:«برای صلح شروطی وجود دارد كه باید بپذیری. اول آن كه خلافت به تو واگذار می شود در صورتی كه پس از خود، خلافت را به امام حسن - علیه السلام - واگذار كنی. دیگر این كه سالانه 55 هزار درهم از بیت المال به او اختصاص دهی، در ضمن خراج دارابجرد را نیز باید به او بدهی و مردم نیز باید امنیت كامل داشته باشند. معاویه این شروط را پذیرفت و سپس دستور داد تا برگه سفیدی آورده، پایین آن را امضا كرد و آن را نزد حسن بن علی - علیه السلام - فرستاد. زمانی كه عبدالله بن نوفل بازگشت و مسائل طرح شده را باز گفت، امام - علیه السلام - به او فرمود: اما درباره خلافت پس از معاویه باید بگویم كه من خواستار آن نیستم. درباره شرایط مالی نیز كه تو پیشنهاد كرده ای، این حق معاویه نیست كه در مال مسلمانان برای من تعهدی بپذیرد. آن گاه امام - علیه السلام - كاتب خود را فرا خواند و دستور داد تا متن قرارداد را به این صورت تنظیم كند: بسم الله الرحمان الرحیم، هذا ما اصطلح علیه الحسن بن علی بن أبی طالب، معاویه بن أبی سفیان، صالحه علی أن یسلم إلیه ولایه أمر المسلمین علی أن یعمل فیهم بكتاب الله و سنه نبیه محمد صلی الله علیه و آله و سلم و سیره الخلفاء الصالحین ؛ و لیس لمعاویه بن أبی سفیان أن یعهد لأحد من بعده عهداً، بل یكون الأمر من بعده شوری بین المسلمین، و علی أن الناس آمنون حیث كانوا من أرض الله شامهم و عراقهم و تهامهم و حجازهم، و علی أن أصحاب علی و شیعته آمنون علی أنفسهم و أموالهم و نسائهم و أولادهم، و علی معاویه بن ابی سفیان بذلك عهد الله و میثاقه و ما أخذ الله علی أحد من خلقه بالوفاء بما أعطی الله من نفسه، و علی أنه لا یبغی للحسن بن علی و لا لأخیه الحسین و لا لأحد من اهل بیت النبی صلی الله علیه و آله و سلم، غائله سراً و علانیهً و لایخیف أحداً منهم فی أفق من الآفاق. [31]
این مصالحه ای است میان حسن بن علی بن ابی طالب و معاویه بن ابی سفیان. بر آن قرار با او صلح می كند و امر خلافت به او می گذارد كه چون وفات او نزدیك رسد، هیچ كس را به ولیعهدی نصب نكند و كار خلافت به شورا گذارد تا مسلمانان كسی را كه صلاح دانند، نصب كنند. شرط دیگر آن است كه مسلمانان علی العموم از او ایمن باشند هم به دست و هم به زُفان. و با كافه خلایق زندگانی نیكو كند. شرط سوم آن است كه شیعیان و متعلقان و متصلان علی بن ابی طالب هر كجا باشند از او ایمن باشند و به هیچ كس از ایشان اندك و بسیار تعلقی نسازد و تعرضی نرساند. بر این جمله عهد كرد و پذیرفت معاویه بن ابی سفیان حجت و میثاق خدای تعالی بر خویش گرفت و قبول كرد كه بر این عهد و شرط وفا كند و هیچ مكر و كید نسگالد. حسن بن علی و برادر او حسین و هیچ كس را از فرزندان و زنان و خویشان و متصلان ایشان و اهل بیت سید المرسلین را در سر و علانیه در حق ایشان بدی نكند و نفرماید و ایشان را در كل احوال هر كجا در اقطار دنیا باشند ایمن دارد و نترساند. والسلام. [32]
بلاذری می گوید: معاویه خود صلحنامه ای نوشت و برای حسن بن علی - علیه السلام - فرستاد و آن این بود كه من با تو صلح كردم مشروط بر آن كه خلافت بعد از من از آن تو باشد و این كه بر ضد تو توطئه ای نكنم. و در هر سال یك میلیون درهم از بیت المال بدهم به اضافه خراج فسا و دارابجرد. این متن را گواهانی چون محمد بن اشعث كندی و عبدالله بن عامر تأیید كرده اند. تاریخ كتابت این معاهده، ربیع الآخر سال 41 گزارش شده است.
زمانی كه امام - علیه السلام - متن مزبور را خواند، فرمود: مرا در طمع چیزی انداخته كه اگر آن را می خواستم حكومت را به وی تسلیم نمی كردم. آنگاه عبدالله بن حرث بن نوفل (بن حرث بن عبدالمطلب) را نزد معاویه فرستاد و به او فرمود: به معاویه بگو: اگر مردم امنیت دارند، من با او بیعت می كنم. معاویه كاغذ سفیدی را به او داد و گفت: هر چه می خواهی در آن بنویس! امام حسن - علیه السلام - متنی را نوشت كه پیش از این نقل كردیم. [33] متن مزبور را ابن شهر آشوب در مناقب آورده است. [34] مدائنی نیز خبر رفتن عبدالله بن نوفل و نیز شروطی كه اشاره كردیم را یاد كرده اند. [35]
بسیاری از مصادر دیگر بدون آنكه اشاره به متن خاصی بكنند از شرط جانشینی امام حسن - علیه السلام - پس از معاویه سخن گفته اند. [36]منابع دیگری نیز از تعهدات مالی نسبت به خراج دارابجرد، فسا، اهواز و یا پرداخت یك میلیون درهم در سال یاد كرده اند. [37] همچنین گفته شده است كه شرط دیگر آن بوده كه معاویه به امیرالمؤمنین فحش و ناسزا نگوید. [38]
در اینجا باید به دو نكته درباره دو شرط بپردازیم. یكی درباره شرط مالی و دیگری درباره شرط خلافت. درباره شرط مالی كه در مصادر متعددی آمده و حتی برخی از شیعیان برای توجیه آن راه*هایی نشان داده*اند،[39] باید گفت: اصولاً با توجه به آنچه گذشت، ما تنها متن پیشگفته را درست دانسته و بر این اساس، از اساس، وجود چنین شرطی را در قرارنامه نادرست می دانیم. شاهد مهم آن است كه، وقتی امام شنید كه عبدالله بن نوفل خود چنین شرطی را با معاویه در میان گذاشته، برآشفت و فرمود: معاویه نمی تواند در بیت المال مسلمانان تعهدی را برای من بپذیرد. این استدلال با شیوه و شیمه*ای كه از امامان می*شناسیم، به خوبی قابل درك است. اكنون سؤال این است كه مورخان از كجا چنین شرطی را مطرح كرده اند؟ پاسخ این پرسش از مطالب پیشگفته روشن می شود. در نقل ابن اعثم آمده بود كه عبدالله بن نوفل این شرط را مطرح كرد. بلاذری نقل كرده بود كه معاویه خود شروطی را نوشت و در میان آنها شرط مالی را مطرح كرد. علاوه بر اینها، به نظر می رسد كه شایعاتی نیز برای خراب كردن شخصیت امام - علیه السلام - از طرف جاسوسان معاویه و بعدها مورخان درباری انتشار یافته باشد. گویا همان هیئتی كه از طرف معاویه به ساباط مدائن آمد تا درباره صلح مذاكره كند، همین شرط مالی را مطرح كرده بود.[40] نكته دیگری كه شاهدی بر عدم وجود شرط مالی در قرارنامه است این كه پس از صلح، سلیمان بن صرد خزاعی در اعتراض به امام - علیه السلام - گفت كه چرا سهمی برای خود در«عطاء»قرار نداده است.[41]
درباره شرط مربوط به جانشینی امام حسن - علیه السلام - به جای معاویه نیز نظیر همین استدلالها وجود دارد. در برخی نقلها آمده است كه بر پایه قرارنامه تنظیمی بنا شد كه امام حسن - علیه السلام - جانشین معاویه باشد و حتی گفته شد كه در آن قرارنامه آمده بود كه اگر امام حسن - علیه السلام - درگذشت، برادرش جانشین معاویه خواهد بود. [42] در این باره نیز، امام - علیه السلام - حاضر به پذیرش آنچه عبدالله بن نوفل مطرح كرده بود (و یا آنچنان كه در نقل بلاذری و شماری دیگر[43] آمده خود معاویه پیشنهاد كرده بود) نشد. در مقابل، امام - علیه السلام - در متنی كه خود تنظیم كرد، از اساس، حق تعیین ولیعهد را از معاویه گرفت. تأكید امام - علیه السلام - در آن متن، بر آن بود كه معاویه كار خلافت را به مسلمانان واگذار كند. تصوری كه امام - علیه السلام - از معاویه داشت، این بود كه او به هر حال در صدد موروثی كردن خلافت خواهد بود. در این صورت بهتر است تا در این قرارنامه دست او بسته شود. اگر امام - علیه السلام - سخنی از جانشینی خود به میان می آورد این خود تأییدی بر نظام موروثی بود. تعبیر «شوری المسلمین»گرچه اندكی كلی بود، اما راه خلاصی از دست موروثی شدن بود. ممكن است اظهار شود كه چنین چیزی با اعتقاد به نص در امامت شیعی سازگاری ندارد. در این باره اولاً باید گفت: مردمی كه امام - علیه السلام - میانشان زندگی می كرد، اكثریتشان اعتقادی به«نص» نداشتند. برای این مردم جز این راهی وجود نداشت. به علاوه، حتی اگر مشروعیت به نص باشد، منافات با این اصل ندارد كه به هر حال پذیرش مردم در مقبولیت حاكم در مقام رهبری جامعه و نیز به دست گیری كار حكومت امری بدیهی و روشن است. در قرارنامه*ی صلح، چند نكته قابل تأمل وجود دارد:
الف: نخستین نكته مهم عمل به كتاب خدا، سنت رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ و سیره ی خلفای صالح است. اصرار چنین موضعی از ناحیه امام بدان دلیل بود كه معاویه به هر صورت در چهارچوبه ای محدود شود. آن حضرت پس از آمدن معاویه به كوفه نیز، ضمن سخنانی كه بر فراز منبر مسجد كوفه ایراد كرد، همین نكته را به این عبارت بیان فرمود: «انّما الخلیفه من سار بسیره رسول الله و عمل بطاعته و لیس الخلیفه من دان بالجور و عطل السنن و اتّخذ الدنیا أباً و امّاً؛ خلیفه كسی است كه به سیره پیامبر عمل كرده و از او اطاعت كند. خلیفه كسی نیست كه ستمگری ورزیده، سنت پیامبر را رها نماید و دنیا را به عنوان پدر و مادر خود بگیرد.» و در ادامه فرمودند: «و ان ادری لعلّه فتنه لكم و متاع الی حین[44] و چه می دانیم، شاید این آزمایشی برای شما و متاعی اندك (برای معاویه) باشد.»در این لحظه بود كه معاویه از سخنان امام برآشفت. [45] امام در همین خطبه بود كه فرمود:«معاویه در حقی با من به نزاع برخاست كه از آن من بود، اما من برای صلاح امّت، و جلوگیری از خونریزی آن را ترك كردم»[46]
ب: نكته مهم دیگر، مخالفت امام - علیه السلام - با موروثی شدن خلافت بود كه پیش از این به آن اشاره كردیم.
ج: گرفتن امنیت برای شیعیان یكی از اصول مهم این قرارنامه بود. اشاره كردیم كه امام - علیه السلام - در پیامی كه در همان آغاز مذاكرات فرستاد، فرمود: اگر معاویه تعهد كند كه به مردم امنیت دهد، من با او بیعت می كنم. در تعبیری كه در برخی نقلها آمده اشاره شده است كه امام برای«احمر و اسود» امان گرفتند. شاید این تعبیر به نحوی گرفتن امنیت برای موالی نیز بوده است، كسانی كه امیرالمؤمنین علی - علیه السلام - به آنها اعتنای فراوان داشت.
د: شرط دیگر امام - علیه السلام - آن بود كه معاویه توطئه ای پنهانی یا آشكار بر ضد امام حسن - علیه السلام - و یا برادرش امام حسین - علیه السلام - نداشته باشد. این مسأله نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار بود.
معاویه بدون هیچ گونه پیش شرطی، قرارنامه را پذیرفت. او می خواست هر چه زودتر عراق را به تصرف خود درآورد، معاویه (و خود امام - علیه السلام - نیز) مطمئن بود كه این شروط هر چه باشد، او می تواند آنها را زیر پا گذاشته و كنار بگذارد. معاویه به هیچ یك از شروط مذكور پایبند نماند. او نه تنها به كتاب خدا و سیره پیامبر عمل نكرد، بلكه در حد عثمان نیز باقی نماند. او یزید را به ولایتعهدی خود برگزید. امنیت را از تمامی شیعیان علی - علیه السلام - گرفت و زیاد و دیگران را بر آنها مسلط كرد.«حصین بن منذر»می گفت: معاویه به هیچ یك از شروط خود با حسن - علیه السلام - عمل نكرد، او حجر و اصحاب او را كشت، پسرش را به جانشینی خود برگزید و كار را به شورا واگذار نكرد، و حسن - علیه السلام - را نیز مسموم كرد.[47]
معاویه هنگامی كه به كوفه آمد گفت: «ألا إنّی كنت شرطت شروطاً أردت بها الالفه و وضع الحرب، ألا و إنها تحت قدمی؛ من این شروط را برای خاموش كردن آتش فتنه و مدارای با مردم و ایجاد الفت پذیرفتم، اما اكنون همه آنها را زیر پایم می گذارم»[48] و در عبارتی دیگر از او نقل شده است كه گفت:«من با شما برای خواندن نماز و گرفتن روزه و انجام حج و پرداخت زكات نجنگیدم، بلكه جنگیدم تا امیری شما را به دست آورم. و خداوند این را به من عطا كرد و حال آن كه شما از آن كراهت داشتید»[49] گروهی از بصریان به رهبری«حمران بن ابان»،قصد تصرّف شهر را كردند.«معاویه عمرو بن ارطاه» یا برادرش«بسر»را به عنوان حاكم بصره تعیین كرده، فرستاد.[50] بدین ترتیب معاویه بر عراق تسلط یافت. او«مغیره بن شعبه» را به حكومت كوفه گماشت كه تا نه سال پس از آن كه زنده بود حكومت این شهر را داشت. بصره نیز به «عبدالله بن عامر»كه پیش از آن هم زمانی از سوی معاویه در آنجا امارت داشت، سپرده شد. خلافت امام حسن - علیه السلام - از رمضان سال 40 هجری آغاز شده و در ربیع الآخر سال 41 پس از گذشت هفت ماه به پایان آمد.[51]

[1] . نكـ: البدایه و النهایه، ج 8، ص 14 ؛ الكامل فی التاریخ، ج 3، ص 205.
[2] . تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 215.
[3] . ترجمه الامام الحسن- علیه السلام-، ابن عساكر، ص 179 ـ 178 ؛ الكامل فی التاریخ، ج 3، ص 406 ؛ اعلام الدین، ص 181 ؛ بحار الانوار، ج 44، ص 21 ؛ تذكره الخواص، ص 199.
[4] . تذكره الخواص، ص 197.
[5] . بحار الانوار، ج 44، ص 48.
[6] . شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 11، ص 42.
[7] . همان.
[8] . الارشاد، ج 2، ص 13.
[9] . شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 16، ص 22.
[10] . رساله جاحظ فی بنی امیه چاپ شده در كتاب عصر المأمون ج 3 ص 7.
[11] . اعلام الوری، ص 205 ؛ بحار الانوار، ج 44، ص 20 ؛ عوالم العلوم، ج 16، ص 175.
[12] . الكامل فی التاریخ، ج 3، ص 405.
[13] . الغارات، ص 173 (ترجمه فارسی).
[14] . نهج البلاغه، خطبه 208 ؛ شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 2، ص 220 ؛ ج 11، ص 29.
[15] . الغارات، ص 185.
[16] . ترجمه الامام الحسن - علیه السلام -، ابن عساكر، ص 179 ـ 178 ؛ الكامل فی التاریخ، ج 3، ص 406 ؛ اعلام الدین، ص 181 ؛ بحار الانوار، ج 44، ص 21 ؛ تذكره الخواص، ص 199.
[17] . اخبار الطوال، ص 220.
[18] . همان، ص 217.
[19] . بحار الانوار، ج 44، ص 147، و نكـ: ص 46 ـ 45.
[20] . بحار الانوار، ج 44، ص19 ؛ تحف العقول، ص 227 ؛ عوالم العلوم، ج 16، ص 175 ؛ فرائد السمطین، ج 2، ص 120.
[21] . خبار الطوال، ص 220 ؛ و نكـ: مناقب ابن شهر آشوب، ج 4، ص 35.
[22] . خبار الطوال، ص 221.
[23] . علل الشرائع، ج 1، ص 211 ؛ عوالم العلوم، ج 16، ص 174.
[24] . بحار الانوار، ج 44، ص 29 و 57 ؛ مناقب، ابن شهرآشوب، ج 4، ص 35 ؛ عوالم العلوم، ج 16، ص 170.
[25] . ترجمه الامام الحسن- علیه السلام-، ابن عساكر، ص 203.
[26] . عوالم العلوم، ج 16، ص 170 ـ 169.
[27] . انساب الاشراف، ج 2، ص 338 ؛ و نكـ: ترجمه الامام الحسن- علیه السلام-، ابن عساكر، ص 203 (پاورقی).
[28] . فرائد السمطین، ج 2، ص 124 ؛ بحار الانوار، ج 44، ص 19.
[29] . بحار الانوار، ج 44، ص 25، از : روضه الكافی، ص 330.
[30] . به عنوان مثال گزارش زهری را نگاه كنید در: ترجمه الامام الحسن- علیه السلام-، ابن عساكر، ص 168.
[31] . الفتوح، ج 4، ص 160 ـ 158.
[32] . الفتوح (ترجمه فارسی از محمد مستوفی هروی) ص 766 ـ 765.
[33] . انساب الاشراف، ج 3، ص 42 ـ 41.
[34] . المناقب، ج 4، ص 33.
[35] . شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 16، ص 22 ؛ الفصول المهمه، ص 163ـ 162 ؛ عوالم العلوم، ج 16، ص 172.
[36] . ترجمه الامام الحسن- علیه السلام-، ابن عساكر، ص 172 و 178.
[37] . تاریخ الخلفاء، ص 74 ؛ ترجمه الامام الحسن- علیه السلام-، ص 177 و 176 ؛ اخبار الطوال، ص 217 ـ 218.
[38] . ترجمه الامام الحسن- علیه السلام-، ابن عساكر، ص 176 ؛ اعلام الوری، ص 206.
[39] . مثل آنچه گفته شده است كه بر اساس آیه*ی«ماافاء الله علی رسوله .... فللّه و للرسول و لذی القربی» امام در بیت المال حقی داشته كه این چنین خواسته است تا حق خویش را دریافت كند. نكـ: بحار الانوار، ج 44، ص 10، (پاورقی) ؛ در توجیه دیگری گفته شده است كه امام خراج دارابجرد را برای خانواده های شهدای جمل و صفین می خواسته است. نكـ: بحار الانوار، ج 44، ص 3 ؛ عوالم العلوم، ج 16، ص 182، 187، 188.
[40] . تهذیب تاریخ دمشق، ج 4، ص 224 ؛ تذكره الخواص، ص 198.
[41] . انساب الاشراف، ج 3، ص 48 ؛ بحار الانوار، ج 44، ص 29.
[42] . الفتوح، ج 5، ص 14 ؛ عمده الطالب، ص 67.
[43] . شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 16، ص 21.
[44] . الانبیاء، 111.
[45] . ترجمه الامام الحسن، ابن سعد، ص 171 و 172.
[46] . ذخائر العقبی، ص 140 ؛ نظم درر السمطین، ص 201 ـ 200 ؛ بحار الانوار، ج 44، ص 42 ؛ المحاسن و المساوی، ج 1، ص 53 ؛ ترجمه الامام الحسن، ابن سعد، ص 173؛ انساب الاشراف، ج 2، ص 43.
[47] . انساب الاشراف، ج 3، ص 48 ـ 47.
[48] . انساب الاشراف، ج 3، ص 44، 46 ؛ الفتوح، ج 4، ص 163 ؛ شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 16، ص 46.
[49] . شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 16، ص 46.
[50] . انساب الاشراف، ج 3، ص 52 ؛ الفتوح، ج 4، ص 168.
[51] . نكـ: انساب الاشراف، ج 3، ص 54.
رسول جعفريان ـ تاريخ سياسي اسلام (تاريخ خلفا)، ج2، ص381
پاسخ
سپاس شده توسط:
#9
شهادت امام حسن(ع)
از جنایات غیر قابل بخشش معاویه، به شهادت رساندن امام حسن ـ علیه السلام ـ ریحانه رسول خدا - صلّی الله علیه و آله وسلّم - است كه از نظر تاریخی كوچكترین تردیدی در آن وجود ندارد. معاویه با ترتیب دادن توطئه ای كه اساس كارش بر همان پایه بود، امام ـ علیه السلام ـ را به دست همسرش «جعده» دختر «اشعث بن قیس» لعنت شده، به شهادت رساند. زمانی كه در سال 63 در واقعه «حَرّه» مدینه غارت شد، خانه این زن ملعونه نیز به تاراج رفت. اما به پاس خوش خدمتی او در به شهادت رساندن شوهرش، اموالش را به او بازگرداندند. منابع بی شماری خبر به شهادت رساندن امام ـ علیه السلام ـ را توسط جَعْده و با توطئه معاویه گزارش كرده اند.[1] به گزارش ابن حمدون، قرار بود جعده در برابر مسموم كردن امام ـ علیه السلام ـ، یكصد هزار درهم دریافت كند. بعدها نیز با یك قریشی ازدواج كرد و از او بچه دار شد. كودكان با دیدن این بچه به او گفتند: «یابن مَسَمِّمَهِ الاَزواج؛ ای فرزند كسی كه شوهرش را مسموم كرد[2]». «هیْثم بن عَدی»گفته است كه مسمومیت حسن - علیهاالسلام - به تحریك معاویه و توسط دختر «سهَیل بن عمرو» صورت گرفت.[3] آن حضرت چهل روز پس از مسمومیت بیمار بود تا روز به شهادت رسید.[4] «ام بكر» دختر«مِسوَر» گوید: بارها به امام ـ علیه السلام ـ سم خوراندند، ولی هر بار از آن رهایی می یافت تا آنكه مرحله آخر سم به قدری شدید بود كه پاره های جگر امام حسن - علیهاالسلام - از گلویشان خارج شد.[5]
پس از شهادت امام ـ علیه السلام ـ، طبق وصیت آن حضرت خواستند او را كنار قبر رسول خدا - صلی الله علیه و آله وسلّم - دفن كنند، اما عایشه با استناد به اینكه «بیتی لا آذن فیه»[6] مانع این كار شد. مروان هم كه آن زمان حكومت مدینه را داشت، اعلام كرد كه اجازه چنین كاری را نخواهد داد. امام حسن - علیه السلام - سفارش كرده بود كه اگر مشكلی پیش آمد آن حضرت را در كنار مادرشان در بقیع دفن كنند.[7] عایشه، برای یك بار دیگر كنیه خود را نسبت به حضرت زهرا - علیها السلام - و فرزند آن حضرت نشان داد. زمانی كه امام را برای دفن نزدیك قبر پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلّم - آوردند، عایشه گفت:هذا الأمر لا یكون أبدا؛ چنین چیزی هرگز انجام نخواهد شد.[8] ابوسعید خدری و ابوهریره به مروان گفتند: آیا از دفن حسن بن علی در كنار جدش ممانعت می كنی در حالی كه رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ او را سید جوانان اهل بهشت نامید. مروان به تمسخر به آنها گفت: اگر امثال شما حدیث پیامبر - صلی الله علیه و آله وسلّم - را روایت نمی كردند، ضایع شده بود.[9]
محمدبن حنفیه می گوید: زمانی كه امام حسن - علیه السلام - وفات كرد، مدینه یكپارچه عزادار شده بود و همه گریه می كردند. مروان خبر وفات حضرت را به معاویه داد و گفت: آنان می خواهند حسن بن علی را در كنار پیامبر - صلی الله علیه و اله و سلّم - دفن كنند، اما تا من زنده هستم به این مقصود خود نخواهند رسید،. امام حسین - علیه السلام - به كنار قبر پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلّم - رسید و فرمود: اینجا را حفر كنید، سعید بن عاص كه حاكم مدینه بود، خود را كنار كشید، اما مروان بنی امیه را آماده كرده مسلح شدند. مروان گفت:چنین چیزی هرگز نخواهد شد. امام حسین - علیها السلام - فرمود: به تو چه ارتباطی دارد، مگر تو والی شهر هستی؟ مروان گفت: نه، امّا تا من زنده هستم اجازه این كار را نخواهم داد. امام حسین - علیها السلام - از كسانی كه در حلف الفضول همراه بنی هاشم بودند، كمك خواست.
اینجا بود كه كسانی از بنی تیم، بنی زهره، بنی اسد و بنی جعوبه مسلح شدند. امام حسین - علیها السلام - و پیروان هر یك پرچمی داشت و مروان نیز، و میان آنان تیراندازی نیز شد. به هر حال شماری از مردم، امام حسین ـ علیه السلام ـ را راضی كردند تا به موجب وصیت خود امام حسن - علیها السلام - كه فرموده بود اگر قرار است خونی ریخته شود، در همان بقیع كنار مادرش دفن شود، از اصرار خود دست بردارد.[10] در نقلی آمده است: مروان كه این زمان معزول شده بود، با این اقدام خود قصد داشت تا معاویه را از خود راضی كند. [11] مروان پس از آن كه از دفن امام در بقیع جلوگیری كرد، این خبر را با آب و تاب برای معاویه نوشت. [12] او می گفت: چگونه فرزند قاتل عثمان، دركنار پیغمبر - صلی الله علیه و آله و سلّم - دفن شود، اما عثمان در بقیع؟[13] بی شبهه مروان از كثیف ترین چهره های بنی امیه است كه در تمام مدتی كه حاكم مدینه بود، با زبان تند خود، امام علی - علیها السلام - و بنی هاشم را دشنام می داد.
شهادت امام در یك روایت، در ربیع الاول سال 49، و در نقلی دیگر، ربیع الاول سال 50 هجری دانسته شده است. [14] آنچه به نظر درست می آید، همان سال 49 هجری است. زمانی كه امام به شهادت رسید، بنی هاشم كسانی را به نقاط مختلف مدینه و اطراف فرستادند تا این خبر را به گوش انصار برسانند. گفته شده است كه هیچ كس در خانه خود نماند. [15] زنان بنی هاشم تا یك ماه، هر روز برای وی مجلس عزا داشتند. [16] طبری به نقل از امام باقر ـ علیه السلام ـ آورده است كه مردم مدینه هفت روز به مناسبت درگذشت فرزند پیامبر - صلی الله علیه وآله و سلّم - در ماتم نشسته و بازار را بستند.[17] او می گوید: در مراسم دفن امام ـ علیه السلام ـ در بقیع، به قدری جمعیت بود كه جای انداختن سوزن نبود.[18] خبر شهادت امام ـ علیه السلام ـ در بصره نیز شیعیان آن شهر را به عزا نشاند.[19] پس از وفات امام مجتبی ـ علیه السلام ـ شیعیان كوفه، نامه تسلیتی به امام حسین - علیها السلام - نوشتند. در آن نامه آمده بود كه درگذشت امام از یك سو برای «تمامی امت » و از سوی دیگر برای تو «و هذه الشیعه خاصه» مصیبت است. این تعبیر نشان شكل گیری «شیعه» و حتی كاربرد كلمه شیعه به عنوان یك اصطلاح در حوالی پنجاه هجری است. آنان در این نامه با این القاب از امام مجتبی ـ علیه السلام ـ یاد كردند «عَلَمُ الهُدی و نُورُ البِلاد» كسی كه به او امید اقامه دین و اعاده سیره صالحان بود. آنان اظهار امیدواری كردند كه خداوند حق امام حسین - علیها السلام - را به او بازگرداند.[20]
این نامه باید یكی از اسناد اعتقادی و امامتی شیعه در كوفه تلقی شود. «عمر بن بعجه»می گوید: نخستین ذلتی كه بر عرب وارد شد، وفات امام مجتبی - علیها السلام - بود.[21]

[1] . ترجمه الامام الحسن- علیه السلام- ابن سعد ص175ـ176، انساب الاشراف ج3 ص55ـ88 استاد محمودی در پاورقی صفحات مزبور خبر را از منابع متعددی نقل كرده است. در این میان ابن خلدون با اعمال تعصب مذهبی، بر خلاف این همه شواهد تاریخی می گوید: و حاشا لمعاویه ذلك. تاریخ ابن خلدون ج 2 ق2 ص18.
[2] . التذكره الحمدونیه ج،9 ص293ـ294.
[3] . انساب الاشراف ج 3 ص 59.
[4] . ترجمه الامام الحسن- علیه السلام-،ابن سعد، ص 176.
[5] . المنتخب من ذیل المذیل، ص 514.
[6] . تاریخ الیعقوبی ج2 ص225،عایشه در حالی كه سوار بر قاطر بود،جلو آمد و این سخن را گفت. بنا به نقل یعقوبی (همانجا) قاسم بن محمد بن ابی بكر نزد وی آمد و گفت:« یاعمّه! ما غسلنا رؤوسنا من یوم الجمل الاحمر،أتریدین أن یقال یوم البغله الشهباء.» ما هنوز سرهای خود را از (سرافكندگی) روز جمل سرخ نشسته ایم. آیا برآنی تا روزی هم به نام یوم البغله مشهور شود. در این وقت عایشه برگشت.
[7] . انساب الاشراف ج3 ص61،64 نیز نكـ: پاورقی صص62-61.
[8] . ترجمه الامام الحسن- علیه السلام- ابن سعد ص184.
[9] . انساب الاشراف ج3 ص65؛ و مشابه آن در: ترجمه الامام الحسن- علیه السلام- ابن سعد ص 184ـ185.
[10] . ترجمه الامام الحسن- علیه السلام- ابن سعد ص177ـ179.
[11] . همان ص180 و نكـ: ص187.
[12] . همان ص 188.
[13] . همان ص183 عثمان حتى در بقیع نیز دفن نشد چون مردم اجازه ندادند.
[14] . انساب الاشراف ج3 ص66؛ ترجمه الامام الحسن - علیه السلام- ابن سعد ص 183، 189، 190.
[15] . ترجمه الامام الحسن- علیهالسلام- ابن سعد ص 181 ؛ ترجمه الامام الحسن- علیه السلام- ابن عساكر ش371.
[16] . ترجمه الامام الحسن- علیه السلام- ابن سعد ص 182؛ ترجمه الامام الحسن- علیهالسلام- ابن عساكر ش338.
[17] . ترجمه الامام الحسن- علیعالسلام- ابن سعد ص182.
[18] . المنتخب من ذیل المذیل ص514؛ المستدرك علی الصحیحین ج3 ص173 ؛ ترجمهالامام الحسن- علیه السلام- ابن سعد ص182؛ ترجمه الامام الاحسن- علیه السلام- ابن عساكر ش372.
[19] . مختصر تاریخ دمشق ج5 ص224.
[20] . تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 228.
[21] . ترجمه الامام الحسن- علیه السلام- ابن سعد ص 183 .
رسول جعفريان ـ تاريخ سياسي اسلام (تاريخ خلفا)، ج 2، ص399
پاسخ
سپاس شده توسط:


موضوعات مشابه ...
موضوع نویسنده پاسخ بازدید آخرین ارسال
  نمازها و صلوات خاصه امام محمد باقر (ع) صنم بانو 2 1,207 ۰۴-۰۴-۲، ۱۱:۳۱ ب.ظ
آخرین ارسال: admin
  امام زمانی ها هویدا مهرزاد 42 6,419 ۰۱-۰۶-۰، ۰۳:۰۱ ب.ظ
آخرین ارسال: هویدا مهرزاد
  شهادت امام سجاد علیه السلام d.ali 2 789 ۳۰-۰۵-۰، ۰۲:۵۸ ق.ظ
آخرین ارسال: صنم بانو

پرش به انجمن:


کاربران در حال بازدید این موضوع: